Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-07-13T23:56:17.490961+00:00

Изге Яҙма: Әйүп

Изге Яҙма: Әйүп

1. Ҡәҙерле уҡыусылар!

1. Әйүп

1. Ҡушымталар

УЧРЕЖДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

ИЗГЕ ЯҘМА

ТӘҮРАТ · ЗӘБҮР · ИНЖИЛ

УДК 22.05

ББК 86.37

И 35

Изге Яҙма

Тәүрат. Зәбүр. Инжил

И 35 Изге Яҙма: Тәүрат. Зәбүр. Инжил. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2023. – 1566 с.

ISBN 978-5-93943-316-7

Географик карталар:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2023

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2023

© Оформление. Институт перевода Библии, 2023

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Һеҙҙең иғтибарығыҙға Изге Яҙманың (Библияның) башҡорт телендә нәшер ителгән тулы йыйынтығын тәҡдим итәбеҙ. 66 үҙ аллы китаптан торған был Изге Яҙма грек телендә Biblia (китаптар) тип атала. Изге Яҙма ике ҙур бүлеккә: Тәүрат, Зәбүр, пәйғәмбәр ҙәрҙең яҙмаларын, шиғри һәм ғибрәтле һүҙҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһедкә һәм дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабынан, Ғайсаның шәкерттәренең хаттарынан торған Яңы Ғәһедкә (ул уҡыусыларға Инжил исеме менән дә билдәле) бүленә.

Иҫке Ғәһедте тәшкил иткән 39 китап, күп кенә ғалимдар фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем XV быуатта яҙыла башлап, яҡынса бер мең йыл дауам иткән. Был китаптар боронғо йәһүд һәм өлөшләтә арами телендә яҙылған. Йыйынтыҡҡа еврей халҡының тарихы, дини ҡанундары һәм Исраил йәмғиәтенең тәртиптәре, Алланы данлаған йыр-шиғырҙар, доғалар, фәлсәфәүи уйланыуҙар, пәйғәмбәрлек ҡылыуҙар һәм башҡа күп нәмәләр ингән.

Тәүге биш китапты Тәүрат тип атайҙар. Ул «Муса пәйғәмбәрҙең биш китабы» исеме менән дә билдәле, сөнк и Муса боронғо еврейҙар тормошонда Алла һәм Уның халҡы араһында аралашсы булараҡ мөһим роль уйнай. Артабан Раббы исраилдарға биргән ерҙә уларҙың тормошо, батшаларының уңыштары һәм еңелеүҙәре тураһында бәйән ителә. Унан Алланы данларға һәм зирәк аҡылға эйә булырға өйрәткән Зәбүр һәм башҡа шиғри китаптар урын алған. Иҫке Ғәһед Алла һүҙен халыҡҡа еткергән һәм Уға тоғролоҡ һаҡларға саҡырған пәйғәмбәрҙәр китаптары менән тамамлана.

27 китаптан торған Яңы Ғәһед йыйынтығы хәҙерге йыл иҫәбе менән, йәғни Ғайса Мәсих тыуған йылдан һанағанда, беҙҙең эраның І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә ижад ителгән. Яңы Ғәһедтең үҙәген Ғайса Мәсихтең – бар кешелекте Ҡотҡарыусының тыуыуы, тормошо, өйрәтеүҙәре, үлеүе һәм терелеүе тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабы тәшкил итә. «Илселәрҙең ғәмәлдәре» китабында Ғайса күккә ашҡандан һуң тәүге йылдарҙа мәсихселәрҙең йәшәү шарттары, шәкерттәренең нисек Рим империяһы буйлап Ғайса Мәсих тураһ ындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тарата башлауҙары һүрәтләнә. Артабан Ғайса Мәсихтең шәкерттәренең имандаштар берҙәмлектәренә һәм айырым кешеләргә төбәп яҙған хаттары урын алған. Уларҙа Ғайса Мәсихкә булған иман һәм Алла тураһында өйрәтелә, кәңәштәр һәм нәсихәттәр бирелә.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы бөгөнгө көндә 700 телдә донъя күргән, ә ҡайһы бер айырым китап тары 3000-дән ашыу телгә тәржемә ителгән. Башҡорт теленә тәржемә эше Изге Яҙманы тәржемә итеү институты тәҡдиме менән 1990 йылдың баштарында уҡ башланды. Уны әҙерләү дәүерендә «Лука бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (1996), «Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2000), «Илселәрҙең ғәмәлдәре» (2002), «Марк бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2003) китаптары айырым баҫма рәүешендә донъя күрҙе. Ә 2014 йылда Инжил (йәғни Яңы Ғәһед) китабы тулы килеш баҫылып сыҡты.

Иҫке Ғәһедте башҡорт теленә тәржемә итеү эше иһә Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе етәкселегендә 2002 йылда башланды. 2010 йылда «Башланмыш» китабы айырым баҫма булып донъя күрҙе.

Иҫке һәм Яңы Ғәһед китаптарын хәҙерге башҡорт телендә бер йыйынтыҡ аҫтында сығарыу буйынса эш 2016 йылда башланды. Әйтергә кәрәк, был уртаҡ проект Изге Яҙманы тәржемә итеү институты һәм Рәсәй Библия йәмғиәте өсөн ҙур тәжрибә булды, сөнки Иҫке һәм Яңы Ғәһед араһында тарихи, мәҙәни айырманы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур дәүер ята. Шулай уҡ ике китап ике телдә яҙылыуын да онотмаҫҡа кәрәк. Шуға ла уларҙы берләштереү өҫтөндә бик ентекле эшләргә тура килде.

Тәржемәсе һәм мөхәррирҙәр, шулай уҡ башҡорт, боронғо йәһүд, грек теле һәм дин ғилеме белгестәре эш барышында текс тарҙың төп нөсхәгә мәғәнәүи яҡтан тура килеүен һәм шул уҡ ваҡ ытта аңлайышлы булыуын маҡсат итеп ҡуйҙы. Төп нөсхәһе тураһында һүҙ йөрөткәндә, донъяла киң билдәле ике баҫма – Иҫке Ғәһед өсөн Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм Яңы Ғәһед өсөн Nestle-Aland Novum Testamentum Graece күҙ уңында тотолдо. Текстарҙа башҡа боронғо сығанаҡтарға тура килгән урындар ҙа осрай, ундай айырыуса әһәмиәтле һаналған осраҡтарҙа был турала иҫкәрмәләр бар.

Тәржемә иткәндә яңғыҙлыҡ исемдәргә ҙур әһәмиәт бирелде. Башҡорт телендә ғәрәп-фарсы, рус, көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙур урын биләй. Әлеге баҫмала осраған кеше исемдәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәлә (Иҫке Ғәһедтә – боронғо йәһүд телендә, Яңы Ғәһедтә – боронғо грек телендә) яңғырағанса – тартынҡы өндәр үҙгәрешһеҙ ҡалып, һуҙынҡы өндәр башҡортсаға яҡынайтып алынды.

Ислам динен ҡабул иткән башҡорттарға ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең йоғонтоһо ҙур була. Башҡорт теленә ғәрәп теле аша килеп ингән Ибраһим (бор. йәһ.: אַבְרָהָם, әйтелеше: Авраһам), Муса (бор. йәһ.: מֹשֶׁה, әйтелеше: Моше), Ғайса (бор. гр.: Ἰησοῦς, әйтелеше: Йесус), Яҡуп (бор. йәһ.: יַעֲקֹב, әйтелеше: Йаъаҡов), Юныс (бор. йәһ.: יוֺנָה, әйтелеше: Йона), Яхъя (бор. гр.: Ἰωάννης, әйтелеше: Йоаннес), Исмәғил (бор. йәһ.: יִשְׁמָעֵאל, әйтелеше: Йишмаъел), Йософ (бор. йәһ.: יוֺסֵף, әйтелеше: Йосеф) кеүек Изге Яҙмала осраған, боронғо йәһүд һәм боронғо грек телдәре аша килгән исемдәр барлығы эште күпкә еңеләйтте. Был исемдәрҙең барыһы ла башҡорт халҡына таныш.

Тәржемә иткәндә башҡорт телендәге өндәр үҙенсәлеге исем дәрҙе төп нөсхәһенә яҡынлаштырырға булышлыҡ итте. Башҡорт телендә, күп кенә башҡа төрки телдәрҙән айырмалы булараҡ, «һ», «ҙ», «ҫ» өндәре бар. Тап ошо өндәр ярҙамында исемдәр тулыраҡ бирелде. Мәҫәлән, русса «Ионатан» тип бирелгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып – «Йонаҫан» (бор. йәһ.: יוֺנָתָן, әйтелеше: Йонаҫан), боронғо грек теленән рус теленә «Тавифа» тип ингән исем башҡорт телендә «Табиҫа» (бор. гр.: Ταβιθά, әйтелеше: Табиҫа) тип бирелде. Йәнә йәһүд исемдәренең аҙағында ишетелгән «һ» өнө тәржемәлә лә ҡулланылды. Мәҫәлән, руссаға «Неемия» тип тәржемә ителгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып «Нөхәмияһ» (бор. йәһ.: נְחֶמְיָה, әйтелеше: Нехемйаһ) тип бирелде һ.б.

Ҡөҙрәтле Алланы йә Ғайса Мәсихте аңлатҡан алмаштар ҙур хәрефтән яҙылды.

Һәр айырым китап алдынан уның төп темаһын һүрәтләгән, авторын, яҙылыу ваҡытын күрһәткән инеш өлөш урын алды. Китап аҙағында һүҙлек, географик карталар, аҡса, үлсәү берәмектәре тураһында мәғлүмәт, йәһүд һәм грек телдәрендәге ҡулъяҙмаларҙан өлгөләр бар.

Башҡорт телендәге был баҫмаға рецензияны Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Почет Билдәһе орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары бирҙе. Рәсәй фәндәр академияһы Тел ғилеме институты ла ыңғай баһаланы һәм рәсми рәүештә раҫланы. Башҡортостан митрополияһы тарафынан да китап юғары баһа алды.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы – мәҙәни-тарихи мираҫ ҡына түгел, ул Аллаһы Тәғәлә барлыҡҡа килтергән һәммә нәмәнең – бөтә донъяның, кешелектең серҙәрен асып бирә, Алланың тәбиғәтен, Уның Үҙе бар ҡылған әҙәм балаларына булған мөнәсәбәтен күрһәтә. Шуға күрә һәр кешенең, әлеге китапты уҡып, Алланы танып белеү, Уның әҙәм балаларына булған ихтыя рына төшөнөү мөмкинлеге бар.

Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе һәм Изге Яҙманы тәржемә итеү институты был китаптың башҡорт телендә донъя күреүенә күп көс һалған барыһына ла ҙур рәхмәт белдерә.

Китаптарҙың тулы һәм ҡыҫҡартылған исемдәре

ИҪКЕ ҒӘҺЕД

Башланмыш | Башланмыш | Баш
Сығыу | Сығыу | Сығ
Левиҙәр | Левиҙәр | Лев
Иҫәп алыу | Иҫәп | Иҫп
Ҡабатлап әйтелгән ҡанун | Ҡанун | Ҡнн
Нун улы Йушағ китабы | Йушағ | Йуш
Хакимдар | Хакимдар | Хак
Рут китабы | Рут | Рут
Батшалар. Беренсе китап | І Батшалар | 1 Бат
Батшалар. Икенсе китап | ІІ Батшалар | 2 Бат
Батшалар. Өсөнсө китап | ІІІ Батшалар | 3 Бат
Батшалар. Дүртенсе китап | ІV Батшалар | 4 Бат
Йылъяҙмалар. Беренсе китап | І Йылъяҙма | 1 Йыл
Йылъяҙмалар. Икенсе китап | ІІ Йылъяҙма | 2 Йыл
Ғөзәйер китабы | Ғөзәйер | Ғөз
Нөхәмияһ китабы | Нөхәмияһ | Нөх
Эстер китабы | Эстер | Эст
Әйүп китабы | Әйүп | Әйп
Зәбүр | Зәбүр | Зәб
Сөләймәндең хикмәттәре | Хикмәттәр | Хик
Вәғәзсе | Вәғәзсе | Вәғ
Йырҙар йыры | Йырҙар йыры | Йыр
Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы | Ишағыяһ | Ишғ
Йермеяһ пәйғәмбәр китабы | Йермеяһ | Йер
Һыҡтау | Һыҡтау | Һҡт
Зөлкифел пәйғәмбәр китабы | Зөлкифел | Зөл
Даниил пәйғәмбәр китабы | Даниил | Днл
Һошеяғ пәйғәмбәр китабы | Һошеяғ | Һош
Йоил пәйғәмбәр китабы | Йоил | Йои
Ғамос пәйғәмбәр китабы | Ғамос | Ғам
Ғовадъяһ пәйғәмбәр китабы | Ғовадъяһ | Ғов
Юныс пәйғәмбәр китабы | Юныс | Юнс
Миха пәйғәмбәр китабы | Миха | Мих
Нахум пәйғәмбәр китабы | Нахум | Нхм
Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр китабы | Хаваҡҡуҡ | Хав
Сефанъяһ пәйғәмбәр китабы | Сефанъяһ | Сеф
Хаггай пәйғәмбәр китабы | Хаггай | Хаг
Зәкәрьяһ пәйғәмбәр китабы | Зәкәрьяһ | Зәк
Малахи пәйғәмбәр китабы | Малахи | Млх

ЯҢЫ ҒӘҺЕД

Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маҫҫайос | Маҫ
Маркус бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маркус | Мрк
Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Лукас | Лк
Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Яхъя | Ях
Илселәрҙең ғәмәлдәре | Ғәмәлдәр | Ғмл
Яҡуптың хаты | Яҡуп | Яҡ
Петрустың беренсе хаты | І Петрус | 1 Птр
Петрустың икенсе хаты | ІІ Петрус | 2 Птр
Яхъяның беренсе хаты | І Яхъя | 1 Ях
Яхъяның икенсе хаты | ІІ Яхъя | 2 Ях
Яхъяның өсөнсө хаты | ІІІ Яхъя | 3 Ях
Йәһүҙәнең хаты | Йәһүҙә | Йһҙ
Паулустан римдарға хат | Римдарға | Рим
Паулустан коринҫостарға беренсе хат | І Коринҫостарға | 1 Кор
Паулустан коринҫостарға икенсе хат | ІІ Коринҫостарға | 2 Кор
Паулустан галаттарға хат | Галаттарға | Глт
Паулустан эфестарға хат | Эфестарға | Эфс
Паулустан филиппойҙарға хат | Филиппойҙарға | Флп
Паулустан колоссайҙарға хат | Колоссайҙарға | Кол
Паулустан тессалоникеларға беренсе хат | І Тессалоникеларға | 1 Тес
Паулустан тессалоникеларға икенсе хат | ІІ Тессалоникеларға | 2 Тес
Паулустан Тимоҫеусҡа беренсе хат | І Тимоҫеусҡа | 1 Тим
Паулустан Тимоҫеусҡа икенсе хат | ІІ Тимоҫеусҡа | 2 Тим
Паулустан Титусҡа хат | Титусҡа | Тит
Паулустан Филемонға хат | Филемонға | Флм
Ғивриҙәргә хат | Ғивриҙәргә | Ғвр
Яхъяға килгән асылыш | Асылыш | Асл

Әйүп

Әйүп

1. Инеш һүҙ

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

Инеш һүҙ

Әйүп китабы

Әйүп китабы ауыр хәлдәргә тарыған яҡшы бер кеше тарихын бәйән итә. Был кеше бар мөлкәтенән яҙа, бөтә балалары вафат була, үҙе ҡаты ауырыуға һабыша. Ҡайҙа ул ғәҙеллек? Үҙен ошо хәлгә төшөргән донъяла ул нисек йәшәй ала?

Әйүпте йыуатырға килгән дуҫтары ахырҙа уны битәрләргә тотона. Башына туҡтауһыҙ бәләләр ябырыла икән, тимәк, ул гонаһ эйәһе булып сыға түгелме ни? Тик Әйүп уларҙың битәрен бер нисек тә ҡабул итә алмай, сөнки был тиклем ауыр язаға тарттырырлыҡ гонаһтар ҡылмағанын белә. Ул Алла менән йөҙгә-йөҙ осрашырға һәм үҙенең ғәйепһеҙлеген, Алланың ғәҙелһеҙлеген иҫбат итергә теләй. Шунан әңгәмәгә дуҫтарының Әлиһу тигәне ҡушыла. Ниһайәт, Әйүпкә Раббы Үҙе өндәшә. Раббы Әйүптең һорауҙарына тура ғына яуап ҡайтармаһа ла, был осрашыу Алланың һәм ғазап эсендәге иманлы кешенең татыулашыуы менән тамамлана. «Ни өсөн һәйбәт кешеләр ғазаплана?» тигән һорау яуапһыҙ ҡалғандай тойола – Алла менән кешенең йөҙгә-йөҙ осрашыуы берҙән-бер яуап булып ҡала.

Әйүп китабы бик матур шиғри тел менән яҙылған. Китапты биш өлөшкә бүлеп ҡарарға мөмкин: 1) проза менән бирелгән инеш өлөш (1–2-се бүлектәр); 2) Әйүптең дуҫтары менән әңгәмәләре (3–14, 15–21, 22–31-се бүлектәр); 3) Әлиһуҙың килеп ҡушылыуы (32–37-се бүлектәр); 4) Раббының Әйүпкә һорауҙар биреүе (38–41-се бүлектәр); 5) йомғаҡлау/проза менән бирелгән эпилог (42-се бүлек).

1

Әйүп һәм уның ғаиләһе

1^1Ғус ерендә Әйүп тигән кеше йәшәгәйне. Ул камил, намыҫлы, Алланан ҡурҡҡан, яуызлыҡтан йыраҡ торған бер әҙәм ине+. 2Уның ете улы, өс ҡыҙы бар ине. 3Ул ете мең баш ваҡ малға, өс мең дөйәгә, биш йөҙ пар екке үгеҙгә, биш йөҙ инә ишәккә һәм бик күп хеҙмәтселәргә хужа булып, Шәреҡтә йәшәгәндәр араһында иң бөйөк кеше ине+.

4Улдары сиратлап өйҙәрендә табын ҡора, бергә ашап-эсеп ултырырға ҡыҙ туғандарын да саҡыра торғайны. 5Мәжлес көндәре тамамланғас, Әйүп, балаларын саҡырып, пакланыу йолаһын атҡара. Иртән иртүк уларҙың һәр береһе өсөн тотош яндырыу ҡорбаны килтерә, сөнки: «Балаларымдың, күңелдәрендә Алланы хурлап, гонаһ ҡылған булыуҙары мөмкин», – тип фекер йөрөтә ине. Әйүп гел генә шулай эшләне+.

Әйүпкә беренсе һынау

6Бер көндө илаһи заттар[*] Раббы хозурына килде. Уларҙың араһында шайтан[*] да бар ине+. 7Раббы шайтандан:

– Һин ҡайҙан килдең? – тип һораны.

– Ер йөҙөнөң бер яғынан икенсе яғына йөрөп, урап сыҡтым, – тип яуап ҡайтарҙы шайтан+.

8– Ҡолом Әйүпкә иғтибар иттеңме? – тип һораны Раббы. – Ер йөҙөндә уның кеүек башҡа һис кем дә юҡ. Ул камил һәм намыҫлы, Алланан ҡурҡҡан, яуызлыҡтан йыраҡ торған кеше.

9Шайтан Раббыға:

– Әйүп Алланан буштан-бушҡа ҡурҡамы ни? – тип яуапланы. – 10Уның үҙен, ғаиләһен, бар мөлкәтен ҡамалап тормайһыңмы ни? Ҡылған һәр эшенә фатиха бирәһең. Ҡара, уның мал-тыуары бөтә илгә йәйелгән+. 11Әммә ҡулыңды һуҙып бөтә нәмәһен тартып ал әле – йөҙөңә ҡарап Һиңә ҡарғыш яуҙырасаҡ+.

12Раббы шайтанға былай тине:

– Ярай, уның бар булғаны һинең ҡулыңда. Фәҡәт үҙенә генә ҡағылаһы булма.

Шунан шайтан Раббы янынан китеп барҙы.

13Бер көндө Әйүптең улдары менән ҡыҙҙары өлкән ағаларының өйөндә һыйланып, шарап эсеп ултыра ине. 14Бер сапҡын килеп Әйүпкә:

– Үгеҙҙәр ер һөрә, яҡында ишәктәр утлап йөрөй ине. 15Ҡапыл шевалар һөжүм итеп, бөтә малдарҙы ҡыуып алып китте, ә хеҙмәтселәреңде ҡылыстан үткәрҙе. Мин бер үҙем ҡасып ҡотолдом, һиңә хәбәр алып килдем, – тине+.

16Ул ошоларҙы әйтеп тә өлгөрмәне, икенсе сапҡын килеп, былай тине:

– Күктән Алланың уты төштө лә ҡуйҙарың менән көтөүселәреңде яндырып бөтөрҙө. Мин бер үҙем ҡотолдом, һиңә хәбәр алып килдем+.

17Ул ошоларҙы әйтеп тә өлгөрмәне, йәнә бер сапҡын килеп, былай тине:

– Өс яҡтан халдейҙар һөжүм итеп, дөйәләрҙе ҡыуып алып китте, хеҙмәтселәреңде ҡылыстан үткәрҙе. Мин бер үҙем ҡотолдом, һиңә хәбәр алып килдем+.

18Ул ошоларҙы әйтеп тә өлгөрмәне, йәнә бер сапҡын килеп, былай тине:

– Улдарың менән ҡыҙҙарың өлкән ағаларының өйөндә һыйланып, шарап эсеп ултыра ине. 19Ҡапыл сүлдән көслө дауыл ябырылды ла өйҙө дүрт мөйөшөнән ҡутарып алды. Йорт балаларыңдың өҫтөнә емерелеп төштө; бөтәһе лә вафат булды. Мин бер үҙем ҡотолдом, һиңә хәбәр алып килдем.

20Әйүп торҙо ла ҡайғыһынан сапанын йыртып ташланы, сәсен ҡырҙы ла ергә йөҙтүбән ҡапланды+. 21Ул былай тине:

«Әсәм ҡарынынан шыр яланғас сыҡҡанмын,
Шыр яланғас китәсәкмен.
Биргән дә Раббы, алған да Раббы,
Раббы исеменә шөкөрана булһын!»+

22Ошо хәлдәрҙән һуң да Әйүп гонаһ ҡылманы – Аллаға ғәйеп ташламаны.

2

Әйүпкә икенсе һынау

2^1Бер көндө илаһи заттар тағы Раббы хозурына килде. Уларҙың араһында шайтан да бар ине+. 2Раббы шайтандан:

– Һин ҡайҙан килдең? – тип һораны.

– Ер йөҙөнөң бер яғынан икенсе яғына йөрөп, урап сыҡтым, – тип яуап ҡайтарҙы шайтан.

3Раббы шайтандан:

– Ҡолом Әйүпкә иғтибар иттеңме? – тип һораны. – Ер йөҙөндә уның кеүек башҡа бер кем дә юҡ. Ул камил һәм намыҫлы, Алланан ҡурҡҡан, яуызлыҡтан йыраҡ торған кеше. Һин Мине ғәйепһеҙҙән уны һәләк итергә ҡотортһаң да, ул һаман намыҫлы булып ҡала.

4– Тире урынына тире! – тип яуапланы шайтан. – Йәнен һаҡлап ҡалыр өсөн әҙәм бер нәмәһен дә ҡыҙғанмай. 5Ҡулыңды һуҙ ҙа уның ите менән һөйәгенә ҡағыл әле – ул, һис шикһеҙ, күҙ алдында Һиңә ҡарғыш яуҙырасаҡ.

6– Ярай, – тине Раббы шайтанға. – Ул һинең ҡулыңда. Тик йәнен генә алма.

7Шунан шайтан Раббы янынан сығып китте. Ул Әйүптең бөтә тәненә, түбәһенән алып табанына тиклем, һыҙлатҡыс шеш-ҡутыр сығарҙы+. 8Әйүп, шеш-ҡутырҙарын тырнар өсөн ҡулына бер көршәк ватығы тотоп, көл өҫтөндә ултырҙы+.

9Ҡатыны уға:

– Һаман да намыҫ һаҡлайһыңмы? Алланы ҡарға ла үл! – тине.

10Әйүп ҡатынына:

– Шыр тиле бисәләр һымаҡ һөйләнеп тораһың. Алланан яҡшыны ғына ҡабул итеп, ямандарын алмайыҡмы? – тип яуап ҡайтарҙы.

Ошо хәлдәрҙән һуң да Әйүптең ауыҙынан гонаһ һүҙ сыҡманы+.

Әйүптең өс дуҫы

11Әйүптең башына төшкән бөтә был бәлә-ҡазалар тураһында уның өс дуҫы – Темандан Әлифаз, Шуахтан Билдад, Нағаманан Софар – ишеттеләр ҙә йәшәгән урындарынан юлға сығып, бер урында осраштылар. Улар Әйүптең ҡайғыһын уртаҡлашыу һәм йыуатыу ниәте менән уны күрмәксе булдылар+. 12Улар Әйүпте алыҫтан уҡ абайлаһалар ҙа, башта таный алманылар. Унан һуң, ҡысҡырып илай-илай, сапандарын йыртҡыланылар, баштарына тупраҡ һиптеләр+. 13Ете көн, ете төн буйы уның эргәһендә ерҙә ултырҙылар. Бер кем дә ауыҙ асып һүҙ әйтмәне, сөнки Әйүптең ни тиклем ауыр ғазап сиккәнен күреп торалар ине+.

3

Әйүптең беренсе телмәре:

Ҡараңғылыҡҡа убылһын ул көн

3^1Шунан һуң Әйүп, һүҙ башлап, үҙе донъяға килгән көндө ҡәһәрләне. 2Ул былай тине:

3«Мин тыуған көн,

„Ир бала яралды!“ – тип әйткән төн юҡҡа сыҡһын!+

4Ҡараңғылыҡҡа убылһын ул көн,
Алла күктә уны иҫенә алмаһын,
Ул көн өсөн таң тыумаһын.
5Дөм ҡараңғылыҡ, үлем шәүләһе йолоп алһын,
Уны ҡара болот томалаһын,
Ҡояш тотолоу дәһшәткә һалһын.
6Ул төндө дөм ҡараңғылыҡ йотһон,
Йыл көндәре араһында һаналмаһын,
Айҙарҙың хисабына инмәһен.
7Әйҙә ул төн ҡыҫыр ҡалһын,
Унда шатлыҡ ауазы яңғырамаһын.
8Ливъяҫанды[*] уята алырлыҡ
Көндәргә ләғнәт уҡыусылар
Әйҙә ул көнгә ҡарғыш яуҙырһын.
9Ул төндөң таң йондоҙҙары ҡараңғыланһын;
Зарығып таңды көтөүе бушҡа сыҡһын;
Иртәнге шәфәҡ нурҙарын күрә алмаһын.
10Сөнки ул төн әсәйемдең аналығын бикләмәгән,
Күҙҙәремде ғазаптарҙан йәшермәгән.

11Ни өсөн мин үле тыумағанмын?

Ҡарындан сығыу менән йән бирмәгәнмен+?

12Ниңә мине тыуғанда теҙҙәренә ҡабул иткәндәр?

Ниңә миңә күкрәк һөтөн имеҙгәндәр?
13Хәҙер тыныс ятҡан булыр инем,
Үлем йоҡоһонда ял табыр инем
14Һалдырған ҡалалары күптән үк емерелгән
Ер батшалары, уларҙың вәзирҙәре,
15Өйҙәрен көмөш менән тултырған,
Алтынға хужа булған түрәләр араһында.
16Нишләп яралғы саҡта уҡ төшмәгәнмен?
Яҡты донъя күрмәгән сабыйҙай күмелмәгәнмен+?
17Унда залимдар яуызлығынан туҡтай,
Унда талсыҡҡандар ял таба.
18Унда тотҡондар ҙа тыныслыҡта,
Күҙәтселәрҙең аҡырыныуын ишетмәй.
19Унда олоһо ла, кесеһе лә – бергә;
Ҡол да хужаһынан азат.

20Нимә өсөн ғазаплы бәндәгә яҡтылыҡ бирелгән?

Йәне әсегәнгә нимәгә ул йәшәү+?

21Улар үлем көтә, тик таба алмай.

Хазинанан да артығыраҡ күреп эҙләй+.

22Ҡәбер ситенә килеп баҫһалар, ҡыуанырҙар,

Шатланып бөтә алмаҫтар ине+.

23Ни өсөн ғүмер бирелә

Ҡайҙа барғанын белмәгән,

Алла һәр йәһәттән ҡамалап алған кешегә+?

24Көрһөнөүем ризығымдан алда килә,

Ыңғыраштарым һыуҙай эркелә.

25Ниҙән ҡурҡһам – алдыма шул килде,

Нимәнән ҡотом осһа – башыма шул төштө+.

26Ал да юҡ, ял да юҡ, йәм дә юҡ,

Бары тик ғәм генә тороп ҡалды».

4

Әлифаздың беренсе телмәре:

Алла хозурында кеше хаҡ була аламы?

4^1Темандан килгән Әлифаз былай тип яуап ҡайтарҙы:

2«Берәү һиңә һүҙ әйтергә баҙнат итһә,

Күңелеңә ауыр алмаҫһыңмы?

Хәйер, нисек өндәшмәй ҡалаһың?

3Хәтереңә төшөр, үҙең күптәргә өгөт-нәсихәт бирҙең,

Ҡулы һәленеп төшкәнгә көс өҫтәй инең+.

4Йығылғанды һүҙең менән торғоҙҙоң,

Ҡалтыранған тубыҡтарҙы нығындырҙың.

5Инде үҙ башыңа төшкәс, сабырлығыңды юйғанһың;

Үҙеңә килеп ҡағылғас, бөтөнләй ҡаушап ҡалғанһың.

6Алланан ҡурҡыу ышаныс бирмәйме ни?

Кәмселекһеҙ йәшәүеңә өмөт бағлай алмайһыңмы+?

7Хәтереңә төшөр: ғәйепһеҙҙең

Ҡасан һәләк булғаны бар?

Намыҫлыларҙың юҡҡа сыҡҡанын ҡайҙа күрҙең+?

8Минең күреүемсә, золом һөрөп,

Яуызлыҡ сәскән бәндәләр ҡаза ура+.

9Улар Алланың һулышынан юҡ була,

Нәфрәтенең еле уларҙы һепереп түгә+.

10Ажарланып ырылдаған арыҫлан да тыныр,

Йәш арыҫландың теше ҡырылыр.

11Табыш булмағас, арыҫлан һәләк була,

Инә арыҫландың балалары таралышып бөтә.

12Йәшерен һүҙ ишетелде миңә,

Ҡолағыма бышылдау сағылды.

13Тынғыһыҙ төнгө һаташыуҙар ҡосағында булғанда,

Кеше тәрән йоҡоға талған заманда,+
14Дәһшәт солғап алды мине, ҡалтырандым,
Ҡурҡыу елегемә тиклем үтеп инде+.
15Бер рухтың еле йөҙөмә тейеп үтте –
Хатта тәндә ҡош йөндәрем ҡалҡты.
16Ул туҡтаны, уның ни булғанын аңламаным,
Тик рәүешен генә абайланым.
Тынлыҡта тауыш ишеттем:+
17„Алла хозурында кеше хаҡ була аламы?
Яратыусыһы алдында саф бер әҙәм бармы+?
18Ҡара, Алла хеҙмәтселәренә лә ышанып бөтмәй,
Хатта фәрештәләрендә лә етешһеҙлек таба+.
19Балсыҡ өйҙәрҙә йәшәгән,
Нигеҙе саң-туҙан булған,
Һытып ташлауы көйәнән дә
Анһатыраҡ булған әҙәмгә ышанһынмы?
20Ғүмерҙәре иртәнән кискә тиклем дә бармай,
Абайламай ҙа ҡалаһың – юҡҡа сыға.
21Тәндәренең бер һеңере тартып алынһа,
Аҡыл-зирәклеккә ирешмәйенсә үлеп китәләр“+.

5

Әлифаз телмәрен дауам итә:

Һин сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең тәрбиәһенән баш тартма

5^1Саҡырып ҡара! Яуап ҡайтарыусы табылырмы?

Изгеләрҙең ҡайһыһына йөҙ тоторһоң+?

2Ахмаҡты ҡыҙыулығы үлтерер,

Бер ҡатлыны көнсөллөгө бөтөрөр+.

3Күргәнем бар: тиле тамыр ебәреп өлгөрә,

Йортона ҡапыл ғына ҡарғыш төшә.

4Балалары хәүефкә яҡын булыр,

Ҡала ҡапҡаһы төбөндә тапалырҙар,

Уларҙы һис кем яҡламаҫ.

5Уңыштарын астар ашар –

Сәнскәк араһындағыһын да ҡалдырмаҫтар,

Байлыҡтарын ҡомһоҙҙар йотор.

6Бәлә-ҡаза тупраҡтан шытып сыҡмай бит,

Ҡайғы-хәсрәт ҡырҙа үҫмәй.

7Ут сатҡыһының һауаға осҡаны дөрөҫ булғандай,

Кешенең ғазап сигер өсөн тыуғаны ла хаҡ.

8Мин булһам, Аллаға йөҙ тотор,
Эшемде Уға тапшырыр инем.
9Ул шундай бөйөк ғәмәлдәр ҡыла,
Уларға кешенең аҡылы етмәҫлек,
Мөғжизәләренең иҫәбе-һаны юҡ+.
10Ул ер йөҙөнә ямғыр яуҙыра,
Ҡырҙарҙы Ул һыуға туйындыра+.
11Түбәнһетелгәндәрҙе күтәрә,
Йәш түккәндәрҙе именгә алып сыға+.
12Ҡырын эштәре барып сыҡмаһын өсөн,
Мәкерлеләрҙең ниәтен боҙа.

13Аҡыллы баштарҙы үҙҙәренең хәйләһенә эләктерә,

Хәйләкәрҙәрҙең мутлығына сик ҡуя+.

14Улар көпә-көндөҙ ҡараңғыға сумыр,

Төш мәлендә, төндәге һымаҡ,

Ҡапшанып йөрөргә дусар булыр+.

15Фәҡирҙәрҙе ҡылыстай үткер телдәрҙән,

Көслөнөң ҡулынан йолоп алыр+.

16Шуға күрә ярҙамһыҙҙың өмөтө бар,

Ғәҙелһеҙлектең ауыҙы томаланыр+.

17Алла нәсихәт биргәндәр ни ҡәҙәр бәхетле!

Һин сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең тәрбиәһенән баш тартма+.

18Ул йәрәхәтләр, тик Үҙе бәйләп ҡуйыр,

Ул һуғыр, әммә ҡулдары һауыҡтырыр+.

19Алты тапҡыр бәләгә ҡалһаң – ҡотҡарыр,

Етенсеһендә лә һиңә зыян теймәҫ+.

20Аслыҡ мәлендә – үлемдән,

Һуғышта ҡылыстан йолоп алыр+.

21Раббы һине телдең ҡамсыһынан ҡаплар,

Бөлгөнлөк килеүҙән ҡурҡмаҫһың+.

22Юҡлыҡ менән аслыҡтан көлөрһөң,

Ҡырағай йыртҡыстарҙан өркмәҫһең.

23Сөнки баҫыуҙағы таштар менән килешеү төҙөрһөң,

Ҡыр йәнлектәре менән татыу йәшәрһең.

24Сатырыңда гел имен буласағын белерһең,

Малдарыңды байҡарһың да бер етешһеҙлек тә тапмаҫһың.

25Тоҡомоңдоң күплеген күрерһең,

Зат-зәүерең үлән шикелле ишелеп үҫер+.

26Үҙ ваҡытында йыйып бәйләнгән көлтә һымаҡ,

Өлкәнәйеп ҡәбереңә китерһең+.

27Бына, нимәләрҙе асыҡланыҡ – улар барыһы ла хаҡ.

Шуға күрә ҡолаҡ һалып тыңла ла фәһем ал».

6

Әйүптең икенсе телмәре:

Алла ғүмер ебемде өҙһә ине

6^1Әйүп былай тип яуап ҡайтарҙы:

2«Әгәр ҙә ғазаптарымды үлсәп,

Бөтөн ҡайғыларымды бизмәнгә һалһаң –

3Улар диңгеҙ ҡомонан да ауырыраҡ тартыр ине,

Шуға күрә әйткән һүҙҙәрем дыуамал+.

4Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең уҡтары тәнемдә,

Рухыма уларҙың ағыуы һеңә;

Алланың дәһшәттәре ябырылды миңә+.

5Үлән етерлек булғанда, баҡырырмы ишәк?

Үгеҙ мөңрәрме утлыҡсаһында аҙыҡ булһа?

6Сөсөнө тоҙһоҙ ашайҙармы?

Йомортҡа ағының тәме бармы?

7Ул ризыҡтарҙан йәнем екһенә,

Улар мине сиргә һабыштыра.

8Ялбарып һорағаным алдыма килһен ине,

Алла миңә өмөтләнгәнемде бирһен ине –

9Тәүәккәлләп мине иҙһен ине,

Ҡул һуҙып, ғүмер ебемде өҙһөн ине+.

10Был миңә йыуаныс булыр –

Аяуһыҙ ғазапҡа ҡарамаҫтан, һөйөнөр инем,

Сөнки Изге булғандың һүҙҙәрен инҡар итмәнем.

11Түҙер өсөн ҡайҙан көс табайым?

Ахырым ниндәй, нисек сабыр итәйем?

12Әллә миндә таш ныҡлығы бармы?

Әллә тәнем баҡырҙанмы?

13Бөтөнләй сараһыҙ ҡалған мәлдә

Үҙемә ярҙам итерлек хәлем булырмы?

14Бәндә сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенән ҡурҡмаған хәлдә лә,

Сараһыҙ ҡалғанда, дуҫының мәрхәмәтенә мохтаж[*].

15Тик минең дуҫтарым ышанысһыҙ,

Шарлап ағып ятҡан йырғанаҡтай+.

16Улар боҙҙар ирегәндә таша,

Ҡар һыуына тулып ярҙан аша;

17Ҡоролоҡ мәлдә юҡҡа сыға,

Эҫелә үҙәндәрендә кибеп ҡала.

18Улар арҡаһында каруандар аҙашыр,

Сүллектә ҡаңғырып һәләк булыр.

19Тема каруансылары һыу эҙләр,

Шеванан килгән сауҙагәрҙәр өмөтөн бағлар+.

20Тик өмөттәре алданыр,

Ҡороған йылға үҙәненә еткәс, шаҡ ҡатырҙар.

21Инде һеҙ ҙә минең өсөн шул булдығыҙ:

Хәлемде күрҙегеҙ ҙә ҡурҡып ҡалдығыҙ.

22Әллә әйттемме: „Миңә бирегеҙ!

Малығыҙҙан минең өсөн түләгеҙ!

23Дошмандың ҡулынан ҡотҡарығыҙ,

Йолом түләп, залимдар ҡулынан азат итегеҙ“, – тинемме?

24Әйҙә, аңлатығыҙ – мин тынырмын,

Нимәлә яңылыштым – күрһәтеп бирегеҙ.

25Хаҡ һүҙҙәр әрнеткес була!

Тик ғәйепләүегеҙҙең асылы нимәлә һуң?

26Нишләп һеҙ һүҙҙәремә бәйләнәһегеҙ?

Өмөтө өҙөлгәндең әйткәнен

Иҫкән елгә тиңләйһегеҙ+?

27Йәрәбә һалып, етемде бүлешәһегеҙ,

Сауҙалашып, дуҫығыҙҙы һатырға әҙерһегеҙ.

28Инде, рәхим итеп, миңә боролоп ҡарағыҙ –

Күҙегеҙгә ҡарап, алдаша аламмы?

29Яуызлыҡҡа юл ҡуймаҫ өсөн кире уйлағыҙ!

Аңлағыҙ, әлегә хаҡлыҡ минең яҡта.

30Ауыҙымдан берәй нахаҡ һүҙ сыҡтымы?

Аңҡауым һәләкәт әсеһен тоймаҫмы?

7

7^1Әҙәм балаһының ер йөҙөндәге тормошо –

Ауыр хеҙмәт түгелме ни?

Ғүмере көнлөксөнөң көндәренә оҡшаш түгелме+?

2Күләгәгә зарыҡҡан ҡол,

Эш хаҡын көткән ялсы һымаҡ ул+.

3Миңә лә буш айҙар насип булды,

Өлөшөмә ғазап тулы төндәр төштө.

4Ятыу менән торор ваҡытымды көтәм,

Тик төнөм аяуһыҙ оҙон,

Әйләнеп-тулғанып сығам таңға саҡлы+.

5Тәнемде ҡорт менән яра баҫҡан,

Тирем ҡутырлаған, эренләгән.

6Көндәрем туҡыусының шүреһенән дә етеҙ йүгерә,

Бер ниндәй өмөтһөҙ ахырына яҡынлаша+.

7Эй Алла, иҫеңә төшөр: ғүмерем – бары бер һулыш,

Күҙҙәрем башҡаса бәхет күрмәҫ.

8Бөгөн миңә баҡҡан күҙҙәр мине тиҙҙән күрмәйәсәк.

Күҙ һалырһың, ә мин инде юҡмын+.

9Болот таралып юҡ булған һымаҡ,

Үлеләр донъяһына инеүсе ҡабат сыҡмаҫ.

10Ул башҡаса өйөнә әйләнеп ҡайтмаҫ,

Тыуған төйәге уны танымаҫ+.

11Шуға күрә өндәшмәй ҡала алмайым,
Рухымдың хәсрәтләнеүен,
Йәнем өҙгөләнеүен әрнеп һөйләйем.
12Мин диңгеҙме, әллә диңгеҙ ғифритеме,
Ни өсөн Һин миңә ҡарауылсы ҡуйҙың?
13„Һыҙланыуым түшәктә баҫылыр,

Ятһам, бәлки, рәхәтерәк булыр“, – тип уйлаһам,

14Һин төшөмдә мине ҡурҡытаһың,

Һаташтырып ҡотомдо алаһың.

15Бындай тән менән ғүмер һөргәнсе,

Һулышым өҙөлөп кенә үлһәмсе!

16Мин йәшәүҙән биҙҙем.

Барыбер донъяла мәңге тормам,

Ҡалдыр мине! Көндәрем – бары тик һулыш һымаҡ+.

17Кеше тигәнең шул тиклем нимә?

Ниңә уны шулай ололайһың?

Ни өсөн шул ҡәҙәр иғтибар бүләһең+?

18Иртә һайын тикшереп тораһың,

Һәр аҙым һайын уны һынайһың+.

19Ниңә минән саҡ ҡынаға ла күҙеңде алмайһың,

Төкрөгөмдө йоторға ла ихтыяр бирмәйһең+?

20Әгәр гонаһ ҡылған булһам,

Эй әҙәм затының Күҙәтсеһе,

Һиңә минең ни зыяным тейҙе?

Ниңә мине Үҙеңә сәп итеп алдың?

Ни өсөн Һиңә ауыр йөк булдым+?

21Ниңә гонаһымды кисермәйһең?

Ни өсөн ғәйебемде юймайһың?

Бер аҙҙан тупраҡ аҫтында ятасаҡмын,

Эҙләрһең дә, әммә мин инде булмаҫмын».

8

Билдадтың беренсе телмәре:

Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббыға ялбарһаң

8^1Шуахтан килгән Билдад былай тип яуапланы:+

2«Тағы күпме шулай һөйләнерһең?
Һүҙҙәрең – ярһыу ел һымаҡ!
3Алла ғәҙелһеҙлек ҡыламы,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе дөрөҫлөктө боҙамы+?
4Бәлки, балаларың Уға ҡаршы гонаһ иткән дә,
Уларҙы үҙ енәйәттәренең ҡулына тапшырғандыр.
5Әгәр Аллаға табан ихласлап боролһаң,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббыға ялбарһаң,
6Әгәр пак, намыҫлы булһаң,
Ул шунда уҡ һине хәстәрләй башлар,
Лайыҡлы урыныңа кире ҡайтарыр+.
7Башланғысың бәләкәй булһа ла,
Ахырың бөйөк буласаҡ.

8Үткән быуындарҙан һораш,
Ата-бабаларының тәжрибәләрен белеш+.
9Беҙ бит кисә тыуҙыҡ, бер нәмә белмәйбеҙ,

Был донъяла ғүмеребеҙ – бары тик бер күләгәлер+.

10Һораһаң, улар өйрәтмәҫ-һөйләмәҫ,

Күңелдәгеһен асмаҫ тиһеңме ни?

11Һыу булмаған урында ҡамыш үҫерме?
Һаҙлыҡһыҙ ерҙә ҡалҡырмы күрән?
12Әлегә ул йәшел, ҡырҡылмаған булһа ла,
Һыу ҡороһа, башҡа үләндәрҙән алда кибә+.
13Алланы онотҡан һәр кемдең ахыры шундай;
Аллаһыҙ бәндәнең өмөтө шулай киҫелә+.
14Ышанысы – өҙөлөргә торған серек бер еп,
Именлеге – үрмәксе ауы+.
15Үрмәксе ауына һөйәлер – ау өҙөлөр,
Епкә йәбешер – уныһы ла сыҙамаҫ+.
16Аллаһыҙ ул – ҡояшта йәшелләнгән үлән;
Үҫентеләре тотош баҡсаға йәйелер,
17Тамырҙары таштар араһына үтеп инер,
Таш диуарҙарға һарылыр.
18Әммә төбө-тамыры менән йолҡоп алынһа,

Үҫкән ере уны инҡар итер: „Һине күргәнем юҡ“, – тиер+.

19Бына шул тормошоноң бар ҡыуанысы!

Урынына тупраҡтан башҡалар үҫеп сығыр.

20Бел: Алла камил бәндәне ситкә типмәҫ,

Ә яуызлыҡ эшләгәндәргә ярҙам итмәҫ.

21Ул әле йәнә иренеңә йылмайыу ҡундырыр,

Ауыҙыңды һөйөнөс ауаздары менән тултырыр+.

22Дошмандарың мәсхәрәгә ҡалыр,

Яуыздарҙың сатыры юҡҡа сығыр»+.

9

Әйүптең өсөнсө телмәре:

Кеше Алла алдында нисек аҡлана ала?

9^1Әйүп былай яуапланы:

2«Дөрөҫ, бының шулай икәнлеген беләм.

Әммә кеше Алла алдында нисек аҡлана ала+?

3Әгәр берәү Уның менән дәғүәләшһә,

Уның мең һорауына бер яуап таба алмаҫ+.

4Уның аҡылы тәрән, ҡөҙрәте сикһеҙ,

Уға ҡаршы торғандарҙан кем имен ҡалыр?

5Ул тауҙарҙы һис бер киҫәтеүһеҙ урындарынан күсерер,

Асыуынан аҫтын-өҫкә әйләндерер.

6Ерҙе урынынан ҡуҙғатыр,

Уның терәктәрен дер һелкетер+.

7Ул бойорһа, ҡояш ҡалҡмаҫ,

Йондоҙҙарҙың яҡтыһын ҡаплап, мөһөрләр.

8Ул бит бер яңғыҙы күкте киргән,

Диңгеҙ тулҡындарының өҫтөнән гиҙгән+.

9Етегәнде, Орион менән Өлкәрҙе,

Көньяҡ күге йондоҙҙарын Ул яратҡан+.

10Ғәмәлдәре бөйөк, баш етмәҫлек,

Мөғжизәләренең һаны-хисабы юҡ+.

11Бына Ул янымдан үтеп китер – күрмәм,

Елеп уҙыр, бер нәмә лә тоймам.

12Тартып алһа, кем Уны туҡтатыр?

Кем Уға: „Нимә эшләйһең?“ – тиер?

13Алла асыуын теҙгендә тотмаҫ,

Раһавтың[*] ярҙамсылары Уның аяғы аҫтында аунар+.

14Шулай булғас, нисек мин Уға яуап бирә алайым?

Уның алдында мин нисек һүҙ табайым?

15Хаҡлы булһам да, яуап ҡайтара алмаҫ инем,

Хөкөмдарымдан бары мәрхәмәт һорар инем+.

16Хатта саҡырыуыма яуап ҡайтарһа ла,

Уның мине тыңларына ышана алмам.

17Ғәрәсәт булып өҫтөмә ябырыла,

Ғәйепһеҙгә яраларымды арттыра.

18Хатта тын алырға ирек бирмәй,

Түҙгеһеҙ әрнеү менән тултыра.

19Әгәр эш ҡеүәттә булһа, Ул ҡеүәтле!

Ғәҙеллек юлларға булһа,

Кем Уны хөкөм ҡаршыһына килтерә ала+?

20Хаҡлы булһам да, үҙ телем үҙемде ғәйепләп ҡуйыр.

Камил булһам да, ғәйеплегә сығарыр+.

21Ғәйепһеҙмен! Тик миңә инде барыбер –

Мин туйҙым бындай тормоштан+.

22Нисек булһа булһын! Шуға күрә әйтәм:

„Ул ғәйепһеҙҙе лә, яуызды ла берҙәй юҡ итә“+.

23Ҡапыл ябырылған бәлә үлем сәсһә,

Ул ғәйепһеҙҙәрҙең ғазабынан көлә.

24Донъя залимдар ихтыярына тапшырылған,

Алла хөкөмдарҙарҙың күҙҙәрен ҡаплап ҡуйған –

Әгәр ҙә Ул түгел икән, кем һуң+?

25Көндәрем сапҡындан етеҙерәк елеп үтә,
Әммә алда яҡшылыҡ күренмәй+.
26Улар ҡамыш кәмә кеүек етеҙ,
Ҡорбанына ташланған бөркөттәй осҡор.
27„Аһ-зарымды онотайым,
Хәсрәтле йөҙөм яҡтырһын“, – тиһәм,
28Яңы ҡайғылар ҡурҡыта мине,
Сөнки беләм: мине ғәйепһеҙ тип танымаҫһың.
29Барыбер ғәйепле тип һаналам икән,
Ниңә мин бушҡа тырышам?
30Ҡар һыуҙары менән йыуынһам да,
Ҡулдарымды һелте менән таҙартһам да,+
31Мине тағы ла бысраҡ соҡорға батырырһың,
Хатта үҙ кейемем дә минән ерәнер.

32Алла бит минең кеүек әҙәм балаһы түгел,

Нисек мин Уға яуап бирә алайым?

Уның менән хөкөмгә нисек бергә барайым+?

33Арабыҙҙа икебеҙҙең дә яурынына ҡул һалып,

Беҙҙе килештерә алыр берәү ҙә юҡ!

34Алла Үҙенең яза таяғын өҫтөмдән алһа ине,

Башҡаса миңә дәһшәт һалмаһа ине.

35Шул саҡта Унан ҡурҡмай һүҙемде әйтер инем,

Әммә мин ундай түгелмен.

10

10^1Йәшәүемдән биҙҙем,
Инде зарымды эстә тотмайым,
Йән әрнеүҙәремде түгәм+.
2Аллаға әйтермен: мине хөкөм итергә ашыҡма,
Аңлат миңә, Һин мине нимәлә ғәйепләйһең+?
3Мине ҡыйырһытыуҙан Һиңә бер файҙа бармы?
Үҙ ҡулдарың менән яратҡанды кире ҡағып,
Яуыздарҙың мәкерле ниәтен хуплау –
Шулай Һиңә яҡшы тойоламы?

4Әллә Һинең дә күҙҙәрең әҙәм балаһыныҡы һымаҡмы?

Кеше нисек күрә, Һин дә шулай күрәһеңме+?

5Көндәрең кешенекеләй һанаулымы?

Йылдарың бәндәнеке һымаҡ ҡыҫҡамы?

6Шуға минән ғәйеп эҙләйһеңме,

Гонаһ табырға маташаһыңмы?

7Һин бит беләһең ғәйепһеҙ икәнемде,

Һинең ҡулыңдан ҡотҡара алыусы юҡлығын да беләһең+.

8Ҡулдарың миңә һын-рәүеш бирҙе, әүәләне;

Инде, кире уйлап, мине емерергә теләйһеңме+?

9Иҫеңдәме, мине балсыҡтан яһаның,

Ҡабат тупраҡҡа ҡайтараһыңмы+?

10Һин мине һөт һымаҡ түгеп,

Эремсек кеүек ҡуйыртманыңмы+?

11Мине ит һәм тире менән кейендерҙең,

Һеңер, һөйәктәр менән беркеттең.

12Йәшәү бирҙең, һөйөүеңде бүләк иттең,

Йәнемде хәстәрләп һаҡлап торҙоң.

13Әммә йөрәгеңдә башҡа уйҙы йәшереп тотҡанһың,

Беләм, ниәтеңдә былар булған:

14Мине күҙәтеп торорға,

Әгәр гонаһ ҡыла ҡалһам,

Ғәйебемде язаһыҙ ҡалдырмаҫҡа.

15Ғәйепле булһам – бөттө баш!

Әммә хаҡ булһам да, башымды ҡалҡыта алмам.

Түбәнһетеүҙәрҙән ғарыҡ булдым, хәсрәтемдән иҫерекмен.

16Баш ҡалҡытам – арыҫландай ташланаһың,
Йәнә миңә дәһшәтле көсөңдө күрһәтәһең.
17Миңә ҡаршы яңынан-яңы шаһиттар сығараһың,
Асыуыңды ҡабартаһың,
Ғәскәрҙәрең тулҡын-тулҡын булып ябырыла+.

18Ниңә Һин мине әсәм ҡарынынан сығарҙың?
Бер кем күрмәҫ борон үлер инем!+
19Әйтерһең, бөтөнләй булмағандай,
Әсә ҡарынынан туп-тура ҡәбергә күсер инем!
20Йәшәр көндәрем самалы ғына түгелме ни?
Ҡалдырһаңсы мине, саҡ ҡына күңелем асылһын+
21Ҡайтып булмаҫ ергә киткәнемә тиклем,
Ҡараңғылыҡ, үлем шәүләһе иленә,+
22Дөм ҡараңғы, үлем шәүләһе баҫҡан,
Һис бер тәртип булмаған бер тарҡау ергә,
Яҡтылыҡ ҡараңғылыҡ булған урынға».

11

Софарҙың беренсе телмәре:

Алла ғәйептәреңдең ҡайһы береһен онотто әле

11^1Нағаманан килгән Софар былай яуапланы:+

2«Был тиклем һүҙ яуапһыҙ ҡалһынмы?

Күп һөйләгән хаҡлы һаналһынмы?

3Һин хәбәр һат – башҡалар өнһөҙ торһонмо?

Һин мыҫҡыллағанда – урыныңа ултыртыусы табылмаҫ тиһеңме?

4Аллаға: „Инанысым дөрөҫ,
Һинең күҙеңдә мин пакмын“, – тиһең+.
5Әммә әгәр Алла ауыҙ асып,
Һиңә яуап бирергә теләһә,
6Ул аҡылдың серҙәрен аңлатыр,
Уның күп яҡлылығын күрһәтер ине.
Белеп тор, Алла ғәйептәреңдең
Ҡайһы береһен онотто әле.

7Алланың йәшергәндәрен таба алырһыңмы?

Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең

Сиктәренә олғаша белерһеңме?

8Ул күктән юғарыраҡ – һин нимә эшләй алырһың?

Үлеләр донъяһынан да тәрән – һин нимә белә алырһың+?

9Уның үлсәмдәре ер йөҙөнән оҙонораҡ,

Диңгеҙҙәрҙән киңерәк.

10Әгәр килеп һине зинданға бикләһә, хөкөмгә саҡырһа,

Кем Уны туҡтата алыр+?

11Ул алдаҡсыларҙы таный:

Яуызлыҡты күрә тороп күҙ йомормо?

12Ахмаҡҡа аҡыл ингәнсе,

Ҡырағай ишәк кешегә әйләнер.

13Әгәр ҙә йөрәгеңде Аллаға бағышлаһаң,
Ҡулдарыңды Уға табан һонһаң,+
14Ҡылған гонаһтарыңдан ваз кисһәң,
Сатырыңды яуызлыҡ төйәк итмәһә,+
15Шул сағында йөҙөңдө оялмай күтәрә алырһың,
Ҡурҡыу белмәй, аяғыңда ныҡ баҫып торорһоң.
16Шул ваҡытта хәсрәтеңде оноторһоң,
Ағып киткән һыу һымаҡ ҡына иҫләрһең.
17Тормошоң көн үҙәгенән дә сағыуыраҡ булыр,
Ҡараңғылығы таң нуры һымаҡ балҡып торор+.
18Тыныс булырһың, сөнки һинең өмөтөң бар,
Яҡ-яғыңды байҡап, рәхәтләнеп ятырһың.
19Йәйрәп ятырһың, бер кемдән ҡурҡмай,
Күптәр һиңә ярарға тырышыр+.
20Ә яуыздарҙың күҙҙәре томаланыр,
Ҡасып ҡотолор ерҙәре булмаҫ.

Аҡтыҡ өмөттәре – һуңғы тапҡыр һулыш алыу булыр».

12

Әйүптең дүртенсе телмәре:

Һеҙҙә булған аҡыл миндә юҡмы?

12^1Әйүп былай тип яуапланы:

2«Ай-һай, бигерәк белдекле халыҡһығыҙ!

Моғайын, аҡыл да һеҙҙең менән бергә харап булыр!

3Һеҙҙә булған аҡыл миндә юҡмы?

Бер ерем менән дә һеҙҙән кәм түгелмен.

Һеҙ белгәнде, йә, кем белмәй?

4Мин дуҫтарым өсөн бер әҙәм көлкөһө булдым.

Ә бит Аллаға ялбарғанда яуап ала торғайным.

Хәҙер иһә тоғро, камил әҙәм – мәсхәрә булып ҡалдым+.

5Зарһыҙ зарлыға тәкәббер ҡарай,
Аяғы тайһа, төртөп ебәрер.
6Юлбаҫарҙың сатырында – муллыҡ,
Алланың асыуына тейгәндәр имен йәшәй,
Гүйә улар Алланы ҡулында күтәреп йөрөтә+.

7Кил, ҡырағай йәнлектәрҙән һора – өйрәтерҙәр,

Күктәге ҡоштарҙан – аңлатырҙар.

8Тупраҡҡа әйт, һиңә төшөндөрһөн,

Диңгеҙҙәге балыҡтарҙан һора – һөйләп бирһен.

9Бар нәмәне Раббының ҡулы яһаған –

Уларҙың ҡайһыһы быны белмәй?

10Һәр бер тереклектең йәне,

Бөтөн кешенең һулышы – Уның ҡулында+.

11Ризыҡ тәмен аңҡау тойған һымаҡ,

Һүҙҙең бәҫен ҡолаҡ һынай түгелме ни+?

12Аҡһаҡалдарҙа аҡыл бар,

Оҙон ғүмерлеләр – зирәк була+.

13Аллала – аҡыл да, ҡөҙрәт тә бар,

Нәсихәт тә, ғилем дә бар Унда.

14Ул йыҡҡанды һис кем торғоҙа алмаҫ,

Ул әсир итһә, һис берәү азат ҡылмаҫ+.

15Ул һыуҙарҙы туҡтатһа – ҡоролоҡ булыр,

Ебәрһә, ерҙе һыу баҫыр.

16Көс тә, хикмәт тә Унда;

Алдаған да, алданған да Уның ихтыярында.

17Кәңәшселәрҙе ялан аяҡ ҡыуалар,

Хөкөмдарҙарҙы алйотландырыр+.

18Батшаларҙың билбауҙарын тартып өҙөр,

Билдәренә әләм-һәләм бәйләтер+.

19Ҡаһиндарҙы ялан аяҡ ҡыуалар,

Аяҡта ныҡ баҫып торғандарҙы алып ырғытыр.

20Иң ышаныслы кәңәшселәрҙе телдән яҙҙырыр,

Аҡһаҡалдарҙың зиһенен алыр.

21Аҫыл заттарҙы мәсхәрәгә төшөрөр,

Көслөләрҙең ҡайышын систерер+.

22Ҡараңғылыҡтың тәрәнлектәрен асыр,

Дөм ҡараңғылыҡты яҡтыға сығарыр+.

23Ҡәүемдәрҙең береһен күтәрер, береһен һәләк итер,

Ҡайһыһын күбәйтер, икенселәрен таратыр+.
24Халыҡтарҙың башлыҡтарының зиһенен алыр,
Юлһыҙ сүллектә аҙаштырып ҡалдырыр –+

25Ҡараңғыла ҡапшанып йөрөрҙәр, яҡтылыҡ күрмәҫтәр,

Иҫерек шикелле сайҡалырҙар+.

13

13^1Быларҙың барыһын да үҙ күҙҙәрем күрҙе,
Ҡолаҡтарым ишетеп аңланы.
2Һеҙ белгәнде мин дә беләм,
Һеҙҙән бер ҙә кәм ерем юҡ.
3Әммә мин сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенә өндәшәм,
Дәғүәмде Аллаға белдерергә теләйем!+
4Һеҙ иһә яраларымды ялған менән һылайһығыҙ,
Бөтөнөгөҙ ҙә булдыҡһыҙ табипһығыҙ.
5Әгәр ауыҙығыҙҙы йомһағыҙ,
Был, исмаһам, аҡыл булыр ине+.

6Инде минең дәлилдәремде тыңлағыҙ,

Дәғүәләремде аңларға тырышығыҙ.

7Алла хаҡына тип ялған һөйләүегеҙме?

Һеҙҙең алдауығыҙ Уға кәрәк тиһегеҙме?

8Йәнәһе лә, Уны яҡлашыуығыҙмы?

Уның яҡлы булып тартышыуығыҙмы?

9Әгәр Ул һеҙҙе һынап ҡараһа, яҡшы булырмы?

Кешеләрҙе төп башына ултыртҡандай,

Уны ла алдай алырһығыҙмы+?

10Аҫтыртын ғына бер яҡты яҡлаһағыҙ,

Ул, һис шикһеҙ, фашлаясаҡ.

11Уның шөһрәте һеҙҙе ҡурҡытмаҫмы ни?

Дәһшәте өҫтөгөҙгә төшмәҫме?

12Һеҙҙең әйтемдәрегеҙ – көл һымаҡ,

Терәктәрегеҙ – балсыҡтан әүәләнгән ҡалҡан.

13Инде шымығыҙ, миңә әйтергә ирек бирегеҙ,

Әйҙә, ни булһа ла булһын.

14Тормошом хәүеф аҫтында ҡалһа ҡалһын,

Йәнемде усыма йомарлайым.

15Үлтерһә, үлтерер, барыбер ҙә өмөтөм юҡ.

Юлымдың хаҡлығын раҫлар өсөн, ҡаршыһына сығам.

16Асылда был минең ҡотолоуым булыр,

Сөнки Аллаға инанысы булмаған әҙәм

Уның хозурына килмәҫ ине.

17Тыңлағыҙ әйткәндәремде, тыңлағыҙ,

Һүҙҙәремде ҡолағығыҙға киртегеҙ.

18Ҡарағыҙ, дәғүәләшергә әҙерләндем.

Хаҡлыҡ яуларымды мин беләм.

19Минең менән дәғүәләшә алыусы булырмы?

Ул саҡта шымырмын да үлермен+.

20Эй Алла, ике генә нәмә ялбарам,
Шул саҡта мин Һинән йәшеренмәм:
21Ҡулыңды минең өҫтөмдән ал да
Дәһшәтең менән ҡотомдо алма+.
22Шунан саҡыр – мин яуап бирермен;

Йәки рөхсәт ит тә мин әйтәйем, ә Һин яуап ҡайтар+.

23Ғәйептәрем, гонаһтарым күпме?

Күрһәт миңә кәмселек, гонаһтарымды.

24Ни өсөн минән йөҙөңдө йәшерәһең?

Ниңә Һин мине дошман күрәһең+?

25Мине – бер өҙөлгән япраҡты – ҡурҡытмаҡсыһыңмы,

Ҡоро һаламды ҡыуалап йөрөтмәксеһеңме+?

26Сөнки миңә ҡаршы әсе нәмәләр яҙғанһың,

Йәшлек гонаһтарымды мираҫ итеп тағаһың+.

27Аяҡтарыма Һин ҡалып кейҙергәнһең,

Баҫҡан аҙымымды күҙәтеп тораһың,

Аяҡ эҙемдән юллап киләһең+.

28Кеше бит серек әйберҙәй юҡҡа сыға,

Көйә ашаған кейем кеүек таралып төшә+.

14

14^1Ҡатын-ҡыҙҙан тыуған әҙәм балаһының ғүмере ҡыҫҡа,

Тормошо ҡайғы-хәсрәт, хәүефтән тора+.

2Сәскә кеүек асыла ла һулый,

Күләгәләй елеп уҙа ла юғала+.

3Һәм Һин күҙеңде шуға текләйһеңме?

Үҙең менән хөкөмләшергә илтәһеңме?

4Кем бысраҡ эсенән берәй таҙа нәмә таба алыр?

Бер кем дә!+

5Әҙәм ғүмеренең көндәре һанаулы,

Айҙары Һинең ихтыярыңда,

Сик ҡуйғанһың – уны үтә алмаясаҡ.

6Шулай булғас, унан күҙеңде ал;

Эшен тамамлаған көнлөксөләй,

Исмаһам, саҡ ҡына рәхәт күрһен+.

7Хатта ағас өсөн дә өмөт бар:
Киҫелһә лә, ғүмере өҙөлмәй –
Төпһәһенән үҫентеһе сыға.
8Ерҙә тамырҙары ҡартайһа ла,
Төпһәһе саңға батып кипһә лә,
9Дымды тойоу менән үрсем бирә,
Яңы ғына ултыртылған һымаҡ бөрөләнә.
10Ә кеше үлә лә, юҡҡа сыға;
Һуңғы һулышын ала ла – ҡайҙа ул?
11Һыуы кипкән күл,
Ҡороп ҡалған йылға һымаҡ,+
12Кеше лә ятыр ҙа башҡа тормаҫ,
Күктәр юҡ булғанға тиклем уятылмаҫ,
Шул йоҡоһонан айнымаҫ+.

13Мине үлеләр донъяһына йәшерһәң,
Асыуың үткәнгәсә ҡасырып торһаң,
Минең өсөн бер ваҡыт тәғәйенләһәң,
Ә унан хәтереңә төшөрһәң икән!+
14Әммә үлгән кеше ҡабат терелерме? –
Нәүбәт көндәрем үткәнгә тиклем
Ҡотолоу килгәнде көтөр инем+.
15Һин мине саҡырыр, ә мин яуап бирер инем;
Мине – Үҙең бар ҡылғанды – һағыныр инең+.
16Ул ваҡытта аҙымымды һанаһаң да,
Гонаһтарымды эҙләмәҫ инең+.
17Енәйәттәремде тоҡҡа һалып, мөһөр һуғыр,
Ғәйептәремде өҫтөнән аҡлап ҡуйыр инең.

18Ләкин тауҙың ҡолап онталғаны,
Ҡаяның урынынан ҡупҡаны,
19Һыуҙың ташты ашағаны,
Ташҡындың тупраҡты йыуғаны һымаҡ,
Һин дә кешенең өмөтөн юҡҡа сығараһың.
20Бер мәл уны тамам еңәһең дә ул китә;
Ҡиәфәтен үҙгәртәһең дә ебәрәһең.
21Улдары дан ҡаҙанғанмы – уны белмәҫ,
Кәмселеккә төшкәндәрме – инде һиҙмәҫ+.
22Үҙ тәненән башҡа һыҙланыуҙы тоймаҫ,
Бары үҙе өсөн генә йәне һыҡтар».

15

Әлифаздың икенсе телмәре:

Ҡатын-ҡыҙҙан тыуған зат нисек тәҡүә булһын?

15^1Темандан килгән Әлифаз былай яуапланы:+

2«Аҡыллы ир елдән килгән белем менән яуап ҡайтарырмы?

Ҡорһағын көйҙөргөс ел менән тултырырмы+?

3Мәғәнәһеҙ һүҙ, файҙаһыҙ хәбәр менән

Ҡаршы һөйләп маташырмы?

4Һин хатта Алланан ҡурҡыуыңды ташлағанһың,

Уның хаҡында уйланыуҙы ваҡлыҡ тип иҫәпләйһең.

5Сөнки гонаһың ҡоторта ауыҙыңды,

Хәйләкәрҙәр теле менән һөйләшәһең.

6Һине хөкөм итеүсе мин түгел – үҙ ауыҙың,

Ҡаршы шаһитлыҡ итә үҙеңдең телең+.

7Әллә һин әҙәм затының тәүгеһеме?

Тауҙарҙан әүәл яратылдыңмы+?

8Алланың кәңәшмәһендә ҡатнаштың да

Бөтөн аҡылды үҙеңә тупланыңмы+?

9Беҙ белмәгән нимә мәғлүм һиңә?

Беҙ аңламаған нимәне һин төшөндөң+?

10Арабыҙҙа сал сәслеһе, ҡарты ла бар,

Улар атаңдан да өлкәнерәк.

11Әллә һиңә Алланың биргән йыуаныстары,

Әйткән яғымлы һүҙҙәре аҙ булдымы?

12Ниңә күңелең шулай шашына?

Ниңә күҙҙәрең ут сәсеп тора?

13Ниңә рухыңды Аллаға ҡаршы йүнәлткәнһең,

Ауыҙыңдан шундай һүҙҙәр сыға?

14Кем ул кеше – пак булырға?
Ҡатын-ҡыҙҙан тыуған зат нисек тәҡүә булһын+?
15Ҡара, хатта Үҙенең фәрештәләренә ышанмаған,
Күктең сафлығын мөрхәтһенмәгән Алла+
16Хаҡһыҙлыҡты һыу һымаҡ һемергән,
Ерәнгес, боҙоҡ әҙәмгә ышанырмы+?
17Тыңла мине, һиңә теүәл генә әйтеп бирәм,
Ни күргәнмен, бөтәһен дә бәйән итәм.
18Аҡыл эйәләре өйрәткәнде,
Аталарынан өйрәнгәнде йәшермәй һөйләйем+.
19Ер бит бары уларға бирелгән,
Араларына яттар кермәгән булған.
20Яуыз әҙәмдең ғүмере ғазап эсендә үтер,
Иҙеүсегә бирелгән йылдар һанаулы.
21Ҡолағында дәһшәтле тауыш яңғырап торор,

Тыныслыҡ булған сағында йән ҡыйыусы һөжүм итер.

22Ҡараңғынан ҡотолорона өмөтө ҡалмаҫ,
Ҡайҙа барһа, шунда ҡылыс көтөп торор.
23„Ҡайҙан алайым?“ – тип зарығып икмәк эҙләр,
Ҡара көндәре еткәнен белер.
24Ауырлыҡ, бәләләр ҡотон алыр,
Яу менән килгән батшалай ябырылыр.
25Сөнки ул Аллаға ҡаршы ҡул күтәрҙе,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенә ҡаршы майҙан тотто.
26Ҡалын ҡалҡанын тотоп, баш сөйөп,
Тиҫкәреләнеп, Уға ҡаршы ташланды,
27Күҙҙәрен май бөргән,
Һимеҙ ҡорһағы һәленеп төшкән хәлдә+.
28Ул таланған ҡалаларҙа,
Кешеләре ташлап киткән,
Емерелергә торған өйҙәрҙә йәшәр.
29Инде бай булмаҫ, мөлкәте юҡҡа сығыр,
Биләмәләре ерҙә йәйелмәҫ.
30Ҡараңғылыҡтан ҡасып ҡотола алмаҫ,
Үҫентеләрен ут-ялҡын ялмап өтөр,
Алланың һулышынан ул юҡҡа сығыр+.
31Юҡ-барға ышанып, үҙен-үҙе алдамаһын,
Сөнки эшенең әжере лә юҡ-бар буласаҡ.
32Тейешлеһен ваҡытынан алда алып бөтөр,
Ботаҡтары инде йәшелләнмәҫ+.
33Емешен өлгөрмәҫ борон ҡойған йөҙөм,
Сәскәһен ҡойған зәйтүн ағасы һымаҡ булыр.
34Аллаһыҙҙар йәмғиәте ҡыҫыр булыр,
Ришүәтселәрҙең сатырҙарын ут йотор+.

35Улар, яуызлыҡтан ауырға ҡалып, бәлә тыуҙырыр,

Ҡарындары хәйлә менән тулыр»+.

16

Әйүптең бишенсе телмәре:

Ҡулдарымда яуызлыҡ юҡ

16^1Әйүп былай тип яуап ҡайтарҙы:

2«Бындай һүҙҙәрҙе мин күп ишеттем,
Һеҙ барығыҙ ҙа бахыр йыуатыусылар.
3Буш һүҙҙәрегеҙгә сик булырмы?
Ниңә шул тиклем үрәпсейһегеҙ –
Ауыртҡан урынығыҙға тейҙемме+?
4Һеҙ минең урынымда булһағыҙ,
Мин дә һеҙҙең кеүек һөйләр инем;
Аҡыллы ҡиәфәт менән баш сайҡап,
Һеҙгә ҡаршы тәнҡит теҙер инем;
5Ҡоро һүҙ менән йыуатыр,
Юҡ-бар менән ҡеүәтләгән булыр инем.

6Һөйләһәм дә, әрнеүем баҫылмаҫ,
Тынһам да, һыҙланыуым кәмемәҫ.
7Эй Алла, тәҡәтемде ҡороттоң,
Бар яҡындарымды һәләк иттең+.
8Тиремде йыйырсыҡтар менән ҡапланың –
Был миңә ҡаршы шаһитлыҡ итә.
Ҡоро һөйәк ҡалыуым да миңә ҡаршы һөйләй.
9Асыуынан өҙгөләп-йыртҡыслай Алла,
Нәфрәтләнә, тешен шығырлата;
Дошмандай, күҙенең уғын миңә сәнсә+.
10Кешеләр ауыҙ күтәреп мыҫҡыл итә,
Мәсхәрә менән сикәмә саба;
Барыһы миңә ҡаршы берләшә+.
11Алла мине залимдар ихтыярына бирҙе,
Яуыздарҙың ҡулына ташланы.
12Рәхәт кенә ғүмер итеп ятҡан саҡта,
Ул мине селпәрәмә емерҙе,
Үңәсемдән аймап, яраланы,
Мине Үҙенә сәп итеп ҡуйҙы+.
13Уҡсылары ян-яғымдан солғап алды,
Эс-бауырымды аяуһыҙ үтә тиште,
Үтем ергә түгелде+.
14Тәнемдән умырып ала, яра һала,
Һуғышсы һымаҡ ҡабат-ҡабат ташлана.

15Ҡыл кейем тектем тәнемде ҡаплар өсөн,

Ғорурлығымды саңға-туҙанға һалдым.

16Ҡыҙарынды битем күп илауҙан,

Үлем шәүләһе ҡунды күҙ ҡабағыма.

17Ә бит ҡулдарымда яуызлыҡ юҡ,

Ҡылған доғаларым ысын күңелдән, пак.

18Һеңдермәһәңсе ҡанымды, тупраҡ!

Зарлы тауышым тынып ҡалмаһын!

19Ә шулай ҙа күктә минең Шаһитым бар,

Яҡлаусым бар минең юғарыла+.

20Дуҫтарым мине мыҫҡыллап көлә;

Күҙҙәрем Аллаға төбәлеп йәш түгә.

21Кеше менән кеше араһындағы дәғүәне хәл иткәндәй,

Алла менән кешене яраштырған берәү булһасы.

22Һанаулы йылдар бит бик тиҙ үтер –

Кире ҡайтып булмаҫ юлға сығасаҡмын.

17

17^1Рухым һынды минең, көндәрем бөтә,

Инде мине ҡәбер көтә.

2Мине мыҫҡыллаусылар уратып алған,

Көлөп, күҙемде лә астырмайҙар+.

3Эй Алла, Үҙ-Үҙең алдында йолоп алыусым бул!

Башҡа кем һуң миңә ярҙам ҡулы һуҙыр+?

4Сөнки уларҙың зиһенен Үҙең томаланың,

Шуға күрә уларға еңеү ҡаҙандырмаҫһың.

5Өлөш алыр өсөн дуҫына яла яҡҡан әҙәмдең

Балаларының күҙ нуры һүнер.

6Алла мине кешеләр алдында ғибрәт итте,
Улар минең битемә төкөрә+.
7Ҡайғы-хәсрәттән күҙҙәрем томаланды,
Кәүҙәмдән тик шәүлә тороп ҡалды.
8Намыҫлы кешеләр быға хайран ҡалыр,
Ғәйепһеҙҙәр аллаһыҙҙарға ҡаршы сығыр,
9Иманлылар юлынан тайпылмаҫ;
Ҡулы пак булғандарҙың ҡеүәте артыр.

10Әммә һеҙ һәммәгеҙ ҙә йәнә килегеҙ –

Арағыҙҙан бер аҡыллы кеше таба алмайым.

11Ғүмерем үтте, ниәттәрем емерелде,

Күңелемдең теләктәре селпәрәмә килде+.

12Ә улар төндө көн тип раҫлай;

Ҡараңғыла: „Яҡтылыҡ яҡын ул!“ – тип иҫбатлай.

Әммә әйләнәлә бары ҡараңғылыҡ+.

13Әгәр ҙә берҙән-бер йортом үлеләр донъяһы булһа,

Ҡараңғылыҡта түшәгемде йәйһәм,+

14Ҡәберемә: „Һин – минең атайым“,

Ер ҡортона: „Әсәйем, апайым һин“, – тип әйтһәм,

15Ҡайҙа һуң минең өмөтөм?

Минең өмөтөмдө кем күрер?

16Өмөт минең менән бергә үлеләр донъяһына төшөрмө?

Минең менән бергә тупраҡ аҫтына инерме?»

18

Билдадтың икенсе телмәре:

Аллаһыҙҙарҙың тәҡдире шундай

18^1Шуахтан килгән Билдад яуап ҡайтарҙы. Былай тине:+

2«Ҡасан бөтөр һүҙҙән арҡан ишеүегеҙ?

Башта уйлашығыҙ, унан һөйләшербеҙ.

3Ниңә беҙ хайуан булып иҫәпләнәбеҙ?

Күҙҙәреңә ахмаҡ булып күренәбеҙ+?

4Һин асыуҙан үҙ-үҙеңде өҙгөләйһең –

Һин тип ер йөҙө бушап ҡалһынмы?

Ҡаялар торған урынынан ҡупһынмы?

5Эйе, яуыздарҙың уты һүнер;
Усағының осҡоно ла ҡалмаҫ+.
6Сатырындағы нур ҡараңғылыҡҡа әйләнер,
Янындағы шәме һүнер.
7Ҡеүәтле аҙымдарының көсө бөтөр,
Үҙ мәкере үҙенең башына етер+.
8Аяҡтары алып барып индерер тоҙаҡҡа,
Үҙе барып баҫыр ҡапҡанға+
9Элмәк эләктерер бәкәленән,
Тәпегә ул барып ҡыҫыласаҡ.
10Йәшерен тоҙаҡ һағалар уны,
Һуҡмағында ҡапҡан көтөп торор.
11Һәр тарафтан дәһшәт сорнап алыр,
Артынан ҡалмай баҫтырыр+.
12Аслыҡ тәҡәтен ҡоротор,
Бәлә-ҡаза абынғанын көтөп торор.
13Уның тиреһен сир-зәхмәт ашар,
Әжәлдең тәүге сапҡыны ағзаларын мөнйөр.
14Имен сатырынан һөйрәп сығарырҙар,
Дәһшәт батшаһына килтерерҙәр.
15Сатырында бер нәмәһе ҡалмаҫ,
Торлағы көкөрт менән ҡапланыр+.
16Аҫтан тамырҙары ҡорор,
Өҫтән ботаҡтары кибер.
17Исеме донъяла онотолор,
Урамдарҙа бер кем дә иҫенә алмаҫ+.
18Яҡтынан ҡараңғыға һөрөлөр,
Донъя йөҙөнән ҡыуылыр.
19Ни балаһы, ни нәҫеле ҡалмаҫ халҡы араһында,
Йәшәгән ерҙәрендә бер кем дә тере ҡалмаҫ+.

20Көнбайышта йәшәгәндәр, уның яҙмышын ишетеп, тетрәнер;

Көнсығыштағылар, уны күреп, дәһшәткә батыр.

21Яуыздарҙың торлағы менән шул булыр,

Тәҡдире шундай аллаһыҙҙарҙың»+.

19

Әйүптең алтынсы телмәре:

Алла миңә ҡарата хаҡһыҙлыҡ ҡылды

19^1Әйүп былай тип яуапланы:

2«Ҡасанға тиклем йәнемде иҙерһегеҙ?

Һүҙҙәрегеҙ менән бәғеремде телерһегеҙ?

3Инде унар тапҡыр кәмһетеп сыҡтығыҙ,

Оялмайынса нахаҡҡа рәнйеттегеҙ.

4Әгәр ысынлап юлдан яҙған булһам да,

Унан бит бары минең үҙемә зыян!

5Үҙегеҙҙе минән өҫтөнөрәк ҡуяһығыҙ,

Кәмһетелеүемде үҙемә ҡаршы йүнәлтәһегеҙ икән,

6Белегеҙ, Алла миңә ҡарата хаҡһыҙлыҡ ҡылды,

Һәр тарафтан ауы менән сорнап алды.

7Мин: „Яуызлыҡ!“ – тип ҡысҡырам – яуап юҡ,
Ярҙам һорап ялбарам – ғәҙеллек тапмайым+.
8Юлдарымды ҡамаланы, үтә алмайым,
Һуҡмағымды ҡараңғылыҡ менән томаланы+.
9Шөһрәтемде минән тартып алды,
Башымдан тажымды атып бәрҙе+.
10Ул мине һәр яҡлап бөктө – бөттөм,
Өмөтөмдө, ағас һымаҡ, тамырынан йолҡоп алды.
11Миңә ҡарата асыу ялҡыны дөрләй,
Ул мине Үҙенә дошман һанай+.
12Ғәскәрҙәре бергәләшеп ябырыла,
Миңә ҡаршы улар уба ҡора,
Тупламдары сатырымды ҡамап тора+.

13Ағай-энемде Ул минән ситләштерҙе,
Таныштарым мине ят күрәләр+.
14Туғандарым ташланы,
Йән дуҫтарым ситкә типте,
15Үҙ өйөмдә һыйындырған заттар,
Аҫырауҙар менән хеҙмәтселәр мине ят күрәләр,
Улар күҙендә килмешәккә әйләндем.
16Хеҙмәтсемде саҡырам, ул яуап бирмәй,
Ауыҙ һыуымды түгеп ялбарырға мәжбүрмен.
17Һулышымдың еҫенән ҡатыным биҙҙе,
Ҡәрҙәштәрем минән ерәнәләр+.
18Хатта бала-саға мине һанға һуҡмай,
Тороп баҫыуым була, үсекләй башлай+.
19Яҡын дуҫтарым минән сикәнә,
Иң яратҡан кешеләрем йөҙ сөйөрә.
20Тире лә һөйәк кенә тороп ҡалдым,
Бына-бына йәнем сығып бара.

21Йәлләгеҙсе мине, дуҫҡайҙарым,
Алланың ҡулы туҡманы мине!+
22Ниңә һеҙ ҙә Алла һымаҡ баҫтыраһығыҙ,
Нишләп итемде сәйнәп туя алмайһығыҙ?

23Әгәр һүҙҙәрем яҙылып барһа ине,

Теркәлһә ине төргәк китапҡа;+

24Тимер ҡәләм менән соҡоп, ҡурғаш ҡойоп яҙылһа,

Мәңгелеккә ҡаяға сүкеп уйылһа ине!+
25Әммә беләм: Ҡотҡарыусым йәшәй,
Ахырҙа, Ул ер өҫтөндә ҡалҡыр!+
26Хатта тирем сереп төшкәндә лә,
Ошо тәнемдә Алланы күрәсәкмен+.
27Мин Уны үҙ күҙҙәрем менән күрәсәкмен,
Үҙем, башҡа берәү түгел!
Бәғерем телгеләнә эсемдә.
28Әгәр ҙә: „Нисек беҙ уны эҙәрләйек?
Яуызлыҡтың тамыры үҙендә бит һуң“, – тиһәгеҙ,
29Ҡылыс йөҙөнән ҡурҡығыҙ,
Сөнки ярһыу ҡылыс менән язалана;

Шул ваҡытта ғәҙел хөкөмдөң барлығын белерһегеҙ!»+

20

Софарҙың икенсе телмәре:

Яуыздарҙың ҡыуанысы ҡыҫҡа

20^1Нағамандан килгән Софар былай тип яуапланы:+

2«Һүҙҙәрең мине хафаға һалды, Әйүп,

Борсолам, өндәшмәй ҡала алмайым.

3Рәнйеткес битәрләүҙәр ишетәм,

Зиһенем яуап бирергә рухландыра.

4Әллә шуны белмәйһеңме: әүәлдән үк,
Әҙәм донъяға яратылғандан бирле,+
5Яуыздарҙың ҡыуанысы ҡыҫҡа,
Аллаһыҙҙарҙың шатлығы ғүмерһеҙ.
6Тәкәбберлеге күккә ашһа ла,
Башы болоттарға тейеп торһа ла,+
7Үҙенең тиҙәге кеүек сереп юҡҡа сығыр,
Уны күргәндәр: „Ҡайҙа ул?“ – тиер+.
8Төш шикелле осоп китер ҙә башҡа табылмаҫ,
Төнгө һаташыу һымаҡ юҡ булыр+.

9Ҡасандыр уға ҡараған күҙҙәргә күренмәҫ бүтән,

Йәшәгән ерҙәре инде уны күрмәҫ+.

10Талап йыйған малын үҙ ҡулы менән таратыр,

Улдары хәйерселәрҙән хәйер һорар.

11Тәнендәге ташып торған йәшлек дәрте

Үҙе менән бергә тупраҡҡа күмелер.

12Ауыҙына яуызлыҡ бик татлы тойолһа ла,
Тел аҫтында ғына йәшереп тотһа ла,+
13Ҡәҙерләп аңҡауында һаҡлаһа,
Тәмләп һурһа ла,
14Ҡорһағына төшкәс бындай ризыҡ,
Зәһәр йылан ағыуына әйләнер,
15Һоғонған байлығын кире ҡоҫор;
Ҡарынындағыларҙы кире сығартыр Алла.
16Зәһәр йыландың ағыуын имер,
Ҡара йыландың тешенән үлер.
17Күрә алмаҫ ул ағын һыуҙарҙы,
Бал менән май аҡҡан йылғаларҙы.
18Йонсоп тапҡан малын ашай алмаҫ, таратыр,
Тапҡаны шатлыҡ килтермәҫ.
19Сөнки ул ярлыларҙы иҙҙе, ситкә тибәрҙе,
Үҙе төҙөмәгән йорттарҙы талап алды.

20Уның ҡарыны туя белмәне,
Нәфсеһенең сиге булманы.
21Ашай башлаһа, артынан тәғәм ризыҡ ҡалмай,
Шуға күрә байлығы оҙаҡҡа бармай.
22Муллыҡҡа кинәнеп йәшәгәндә,
Бәлә килеп йыға һуғыр,
Ҡайғы-хәсрәт өҫтөнә бер юлы ябырылыр.
23Ҡарынымды тултырҙым тигәндә,
Алла уға утлы нәфрәтен ебәрер,
Өҫтөнә ғазап яуҙырыр.
24Тимер ҡоралдан ҡасып ҡотолһа,
Баҡыр йәйә уны ҡыуып етер.
25Уҡ тәнен үтәнән-үтә тишеп сығыр,
Уҡ башағы үт ҡыуығын аша сығыр.
Бына шунда уны дәһшәт солғап алыр+.
26Хазиналарын ҡараңғылыҡ һағалап ятыр,
Һис кем яҡмаған ут ялмап йотор,
Сатырында тороп ҡалғанын да аяп тормаҫ+.
27Енәйәттәрен күк фашлар;
Ер уға ҡаршы ҡалҡыр.
28Алланың асыу көнөндә
Йортоноң барлыҡ мөлкәтен
Ташҡын йыуып алып китер.
29Был – залим әҙәмгә Алланан өлөш,
Алланың уға тәғәйенләгән насибы ошо»+.

21

Әйүптең етенсе телмәре:

Ни өсөн яуыздар йәшәй?

21^1Әйүп былай тип яуап ҡайтарҙы:

2«Әйткәнемде диҡҡәт биреп тыңлағыҙсы,

Мине йыуатыуығыҙ шул булһын.

3Мин һөйләп бөтөргәнсе генә түҙегеҙ,

Унан, теләһәгеҙ, көлөрһөгөҙ+.

4Мин кешеләрҙән зарланаммы ни?

Шулай булғас нисек сабыр итәйем һуң?

5Ҡарағыҙ миңә – һушығыҙ китер,

Ҡулығыҙ менән ауыҙығыҙҙы ҡапларһығыҙ+.

6Уйлаһам, хатта үҙем дә ҡурҡам –

Бөтөн тәнем ҡалтырауға ҡала.

7Ни өсөн яуыздар йәшәй,

Өлкәнәйгән һайын ҡеүәттәре арта бара+?

8Уларҙың балалары һәр саҡ эргәләрендә,

Нәҫелдәре күҙ алдында.

9Өйҙәре имен, бер ниндәй ҡурҡыныс юҡ,

Алланың таяғы баш өҫтәрендә янамай.

10Үгеҙҙәренең орлоғо әрәм булмай,

Һыйырҙары йыл һайын быҙаулай,

Быҙауын һалмай.

11Бала-сағалары көтөү булып йөрөй,

Бәрәстәр кеүек һикерәнләп уйнай.

12Дөңгөр һуғып, арфа сиртеп бейешәләр,

Һыбыҙғыға ҡушылышып йырлайҙар.

13Ғүмерҙәре муллыҡта үтә,

Тыныслыҡта улар үлектәр донъяһына китә.

14Ә бит Аллаға: „Кит беҙҙән, – тиҙәр. –

Һинеңсә йәшәргә теләмәйбеҙ+.

15Кем ул сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе, Уға хеҙмәт итергә?

Уға доға ҡылыуҙан ни фәтүә?“+

16Әммә муллыҡтары уларҙың үҙ ҡулдарында түгел.

Ҡуй, яуыздарҙың өгөтө минән алыҫ торһон!+

17Яуыздарҙың шәме йыш һүнәме лә,

Баштарына ҡайғы-хәсрәт киләме?

Алла асыуланған сағында уларға ғазап бирәме+?

18Нисә тапҡыр ел осорған һалам һымаҡ,

Дауыл елгәргән кәбәк кеүек булдылар+?

19„Алла язаны уларҙың

Балаларына һаҡлап тора“, – тиһегеҙме?

Юҡ, әжерен үҙҙәренә бирһен, белһендәр+.

20Үҙҙәренең һәләкәтен үҙ күҙҙәре күрһен,

Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең асыуын үҙҙәре эсһен+.

21Юҡһа, ғүмерҙәре бөткәс, көндәренең ахыры килгәс,

Ғаиләһендә уларҙың ни ҡайғыһы бар?

22Иң юғарылағыларҙы ла хөкөм ҡылыусы Аллаға
Кем аҡыл өйрәтә алыр+?
23-24Берәү көсө ташып торған саҡта,

Тәне һау-сәләмәт, һөйәгендә елеге тулып торғанда,

Тыныс һәм етеш тормошта күҙен йомор.

25Башҡа берәү ғазап сигеп,

Һис рәхәтлек күрмәй китеп барыр.

26Икеһе лә бер тупраҡҡа ятыр,

Икеһенең дә тәнен ҡорт баҫыр.

27Беләм нимә уйлағанығыҙҙы,

Миңә ҡаршы мәкер ҡорғанығыҙҙы.

28Әйтерһегеҙ: „Ҡайҙа һуң затлының йорто?

Яуыздар йәшәгән сатыр ҡайҙа?“

29Юлаусыларҙан һорашманығыҙмы ни?

Күргәндәрен иҫәпкә алманығыҙмы?

30Залим һәләкәт көнөндә имен ҡала,

Раббының асыу көнө уны урап үтә+.

31Кем дөрөҫлөктө битенә бәреп әйтер?

Кем ҡылғанының ҡонон ҡайтарыр+?

32Мәйетен зыяратына алып барғанда

Ҡәберенә ҡарауыл ҡуйырҙар.

33Үҙән тупрағы мамыҡтай булыр,

Иҫәпһеҙ халыҡ алдынан,

Һанһыҙ артынан оҙатып барыр.

34Ниңә кәрәк миңә юҡ-бар йыуатыуҙарығыҙ?

Яуаптарығыҙ бит тотош ялған».

22

Әлифаздың өсөнсө телмәре:

Асыҡҡанға икмәгеңде йәлләнең

22^1Темандан килгән Әлифаз былай тип яуап ҡайтарҙы:+

2«Кешенән Аллаға ниндәй файҙа?

Әҙәмдең иң аҡыллыһынан Уға бер фәтүә бармы?

3Һинең тәҡүә булыуың сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенә ҡыуанысмы?

Ул һинең пак йәшәүеңдән нимә ота+?

4Ул һине Үҙенән ҡурҡҡан өсөн әрләй,

Шуға күрә хөкөмгә илтә тиһеңме?

5Яуызлығыңдың сиге юҡ,

Енәйәттәрең һанһыҙ түгелме?

6Ҡәрҙәштәреңдән сәбәпһеҙгә аманат алдың:

Һуңғы кейемен систереп, яланғас ҡалдырҙың,+

7Арығанға эсергә һыу бирмәнең,

Асыҡҡандан икмәгеңде йәлләнең+.

8Ергә ҡеүәтлеләр хужа була,

Дәрәжәле генә унда төйәкләнә, тип уйланың.

9Тол ҡатынды буш ҡул менән кире борҙоң,

Етемдәрҙе һуңғы таяныстан яҙҙырҙың+.

10Шуға күрә әйләнәңдә – тоҙаҡ,

Көтөлмәгән дәһшәт солғап алған+.

11Шуға күҙеңде ҡараңғылыҡ томалай,

Ташҡын һыуҙары башыңдан ашҡан+.

12Күктәрҙән дә юғарыраҡ түгелме ни Алла?

Күҙҙәреңде күтәреп баҡ,

Йондоҙҙар ҡайһылай бейек!+

13Ә һин: „Алла нимә белә? – тиһең. –

Ҡараңғылыҡ аша нисек хөкөм ҡылһын+?

14Ул күрмәй, ҡуйы болот ышыҡлай.

Йөрөй тегендә-бында күк көмбәҙендә“.

15Һин дә тотмаҡсыһыңмы залимдар һалған иҫке юлды?

16Улар был донъянан ваҡытынан алда китте.

Нигеҙҙәрен ташҡын йыуып алды+.

17Улар Аллаға: „Йыраҡ тор беҙҙән! – тип әйтә ине. –

Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе нимә эшләтә алһын беҙҙе?“+

18Әммә өйҙәренә бәрәкәт биргән Ул ине.

Шуға ла яуыздарҙың ниәте алыҫ торһон минән!+

19Тәҡүәләр яуыздарҙың һәләкәтен күреп шатланыр,

Гонаһһыҙҙар уларҙан көлөр:+
20„Бына дошмандарыбыҙ юҡ булды,
Байлыҡтары янып, көлгә әйләнде!“

21Алла менән татыулаш та тыныслыҡ тап,

Шул сағында бәрәкәт тә килер.

22Тыңла Уның ауыҙынан сыҡҡан өгөт-нәсихәтте,

Әйткән һүҙҙәрен гел күңелеңдә йөрөт+.

23Әгәр ҙә сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенә табан йөҙ борһаң,

Ҡабат аяҡҡа баҫырһың.
Тик яманды сатырыңдан алыҫҡа ҡыу!+
24Алтыныңды саң-туҙанға,
Офир алтынын ҡырсынташ араһына ырғыт –+
25Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Үҙе һинең алтының,
Өйөм-өйөм көмөшөң булыр.

26Шул саҡ сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенән һөйөнөс алырһың,

Күҙҙәреңде Аллаға төбәрһең+.

27Уға доға ҡылырһың, ишетер,

Әйткән нәҙерҙәреңде үтәрһең+.

28Нимә ниәт ҡылһаң, шул ғәмәлгә ашыр,

Юлдарыңа нур һирпелер+.

29Түбәнһетелгән, йығылғанды күреп: „Торғоҙоғоҙ!“ – тип әйтерһең.

Алла күңеле төшкәндәрҙе ҡотҡарыр.

30Хатта ғәйебе булһа ла йолоп алыр,

Һинең ҡулыңдың паклығы арҡаһында гонаһлы ҡотҡарылыр»+.

23

Әйүптең һигеҙенсе телмәре:

Мин Хөкөмдарым янында хаҡлыҡ ҡаҙаныр инем

23^1Әйүп былай тип яуап ҡайтарҙы:

2«Аһ-зарым бөгөн тағы ла әрнеүлерәк,
Ыңғырашыуымды тыйырға тырышам.
3Белһәм икән Уны ҡайҙан табырға,
Төйәгенә бара белһәм икән!
4Дәғүәмде алдына һалыр инем,
Ауыҙ тултырып дәлилдәремде әйтер инем+.
5Нисек яуап ҡайтарғанын белер инем,
Бөтә әйткәндәрен аңлар инем.
6Ғиззәтле, ҡөҙрәтле була тороп,
Минең менән хөкөмләшер инеме? –
Юҡ, Ул миңә ҡолаҡ һалыр ине.
7Шунда намыҫлы Уның менән бәхәсләшә алыр,
Мин Хөкөмдарым янында хаҡлыҡ ҡаҙаныр инем.

8Әммә көнсығышҡа барһам – Ул унда юҡ,

Көнбайышҡа барһам да таба алмайым.

9Ғәмәлдәре төньяҡ тарафтамы – күҙем күрмәй;

Көньяҡҡа бороламы – абайламай ҡалам.

10Әммә Ул минең тотҡан юлымды белә.

Әйҙә, һынаһын – саф алтын һымаҡ буласаҡмын+.

11Мин фәҡәт Уның аҙымдарынан барҙым,

Уның юлын тоттом, ситкә атламаным.

12Ауыҙынан сыҡҡан бойороғонан тайпылманым,

Әйткәндәрен көндәлек икмәгемдән артыҡ күреп ҡәҙерләнем.

13Әммә Ул Үҙе хәл итә.

Кем Уның фекерен үҙгәртә алыр?

Ул нимә теләһә, шуны ҡыла+.

14Минең хаҡтағы ҡарарын бойомға ашырыр,

Ундай ниәттәре Уның күптер.

15Шуға күрә ҡаршыһында ҡурҡып торам,

Уйлауым була, ҡалтырап төшәм.

16Алла бар тәҡәтемде ҡоротто,

Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе ҡотомдо алып бөттө.

17Әммә йөҙөмдө ҡаплаған дөм ҡараңғылыҡ

Минең ауыҙымды яба алмаҫ.

24

24^1Ни өсөн сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе
Хөкөм өсөн ваҡыт билдәләмәй?
Ни өсөн Алланы танығандар
Уның залимдарға ҡаршы булғанын һис күрмәй?
2Кешеләр ыҙан таштарын күсереп ҡуя,
Урланған малдарын көтә+.
3Етемдәрҙең ишәген алып китә,
Тол ҡатындың үгеҙен аманат итеп алып ҡала.
4Ярлыларҙы юлдан ситкә ҡыуа –
Барса фәҡир йәшенергә мәжбүр була+.
5Мохтаждар, ҡырағай ишәктәр кеүек,
Ризыҡ эҙләп сүллек, ҡоро дала гиҙә;
Башҡа нисек балаларын туйындырһын?
6Яттарҙың баҫыуынан башаҡ йыялар,

Залимдарҙың баҡсаһынан ҡалдыҡ йөҙөм сүпләйҙәр.

7Кейер кейем, ябыныр нәмә юҡ,

Һыуыҡта яланғас килеш йоҡлайҙар+.

8Тауҙарҙа һалҡын ямғырҙа һыуланышып,

Ышыҡ тапмай ҡаяларға һыйыналар.

9Етем сабыйҙы күкрәктән айыралар,
Бурысын ҡаплатыр өсөн ярлының балаһын алалар.
10Кейем әҫәрҙәре юҡ, яланғастар,
Көлтә ташыйҙар, ә ҡарындары ас.
11Зәйтүн ағастары араһында май һығалар,

Йөҙөм һуты сығаралар, ә үҙҙәре сарсауҙан йонсойҙар.

12Ҡалала – үлем сигендәгеләр ыңғыраша,
Яралылар ярҙам һорап иңрәй,
Әммә Алла доғаларын иғтибарға алмай!+

13Яҡтылыҡҡа ҡаршы баш күтәргәндәр бар,
Улар нурлы юлды танымайҙар,
Нур юлы алып барған яҡҡа бармайҙар+.
14Үлтереүсе ҡараңғынан тора,
Юҡһыл менән ярлының ғүмерен ҡыя,
Ә төн етһә, урлашырға сыға.
15Зинасының күҙе эңер көтә,

„Бер кем дә мине күрмәй!“ – тип йөҙөн ҡаплай+.

16Ҡараҡ ҡараңғыла диуарҙа ярыҡ яһай,

Яҡтылыҡ тигәнде белмәй, көндөҙ боҫа.

17Ҡараңғылыҡ улар өсөн – таң нурылай,

Ҡараңғылыҡ дәһшәте – уларға әшнә.

18Яуыздар бит һыу өҫтөндәге күбеккә оҡшаш,
Ерҙә уларҙың биләмәһе ҡәһәрле,
Йөҙөм баҡсаларына бер кем дә аяҡ баҫмаҫ.

19Ҡоролоҡ менән эҫелек ҡар һыуҙарын йотҡан һымаҡ,

Гонаһлыларҙы үлеләр донъяһы ялмап алыр.

20Хатта уларҙы әсә ҡарыны ла онотор,

Бары ҡорттар ғына тәмләп ашар.

Һис кем уларҙы хәтергә алмаҫ –

Золом ағас һымаҡ һыныр+.

21Улар түлһеҙ ҡатындарға яманлыҡ ҡылыр,

Тол ҡатындарға яҡшылыҡ күрһәтмәҫ.

22Улар үҙ көсө менән көслөнө лә һөйрәп ергә бәрер.

Улар тороп баҫыр, әммә үҙ ғүмере өсөн ышанысы ҡалмаҫ.

23Ә Алла уларға ла форсат бирер –
Имен-аман йәшәһендәр,
Тик йөрөгән юлдарын күҙәтеп торор.
24Бер аҙ үрләүҙәре булыр – юҡҡа сығырҙар,

Башҡалар кеүек үк йығылырҙар, йыйып алынырҙар,

Башаҡ кеүек ҡырҡылып төшөрҙәр+.

25Улай түгелме? Кем әйткәндәремде ялған тиер?

Кем һүҙҙәремде бушҡа сығарыр?»

25

Билдадтың өсөнсө телмәре:

Кеше Алла күҙендә нисек хаҡ була алһын?

25^1Шуахтан килгән Билдад былай тип яуап бирҙе:+

2«Аллала – хакимлыҡ менән дәһшәт.

Ул Үҙ юғарылығында именлекте бар ҡыла.

3Уның ғәскәрҙәренең хисабы-һаны бармы?

Нуры кемгә генә төшмәй+?

4Кеше Алла күҙендә нисек хаҡ була алһын?

Ҡатындан тыуған зат нисек пак булһын+?

5Ҡара, Алла хозурында ай ҙа тоноҡ,

Хатта йондоҙҙар ҙа пак түгел.

6Селәүсен һымаҡ ҡына фани бәндәгә ни һан?

Әҙәм балаһы бары – ер ҡорто!»+

26

Әйүптең туғыҙынсы телмәре:

Алланың сикһеҙ бөйөклөгө

26^1Әйүп былай тип яуап ҡайтарҙы:

2«Хәле ҡалмағанға нисек ярҙам иттең?

Көсһөҙ ҡулға таяныс булдыңмы?

3Аҡылы етмәгәнгә ниндәй шәп кәңәш бирҙең?

Уға ниндәй мул-мул белем бирҙең?

4Был һүҙҙәргә һине кем өйрәтте?

Кемдең рухы һинең аша һөйләй?

5Аҫта әруахтар тетрәнә,

Һыуҙар һәм дә унда йәшәүселәр.

6Алла хозурында үлеләр донъяһы шар асыҡ,

Һәләкәт еренең ҡапҡасы юҡ+.

7Ул төньяҡты бушлыҡтың өҫтөнә киргән;

Һис нимәһеҙ ерҙе аҫып ҡуйған+.

8Ул болоттарына һыу туплай,

Һыуҙың ауырлығына болоттар йыртылмай+.

9Ул тәхетен йәшереп ҡуя,

Үҙенең болото менән ҡаплай.

10Һыуҙар өҫтөнә офоҡто һыҙып,

Яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡты сикләй+.

11Уның дәһшәтле ауазынан ҡурҡып

Күктең таяуҙары дер ҡалтырай+.

12Ҡеүәте менән диңгеҙҙе буйһондорҙо,

Аҡылы менән Раһавты дөмбәҫләне+.

13Уның һулышынан күк йөҙө асылды;

Ҡулы ҡасҡан йыланды сәнсеп үлтерҙе+.

14Былар – Уның ғәмәлдәренең тик аҙы ғына!

Уның хаҡында ишеткәнебеҙ, гүйә, тик бышылдау.

Ә Уның ҡөҙрәтле күкрәүен кем аңлай ала?»

27

Әйүптең йомғаҡлау һүҙе:

Хаҡлығымда ҡаҡшамай ныҡ торам

27^1Әйүп телмәрен дауам итеп былай тине:

2«Хаҡ хөкөмдән мине мәхрүм иткән Алла,

Миңә хәсрәт сиктергән сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Үҙе шаһит:+

3Ҡасанға тиклем эсемдә йәнем,
Танауымда Алланың һулышы булһа,+
4Шуғаса ауыҙымдан алдаҡ һүҙ сыҡмаҫ,
Телем ялғанды һөйләмәҫ!

5„Әйткәнегеҙ дөрөҫ“, – тип әйтеүҙән йыраҡмын мин.

Һуңғы һулышыма тиклем намыҫлы булыуымдан баш тартмам.

6Хаҡлығымда ҡаҡшамай ныҡ торам;

Үткән көндәрем өсөн выжданым тыныс.

7Дошманым яуыз әҙәмдәр иҫәбендә йөрөһөн,

Миңә ҡаршы булғандар ямандар һымаҡ язаланһын.

8Ахыры еткәс, Алла уның йәнен алған саҡта,

Аллаһыҙ кеше нимәгә өмөтләнер+?

9Башына бәлә-ҡаза килгәндә,

Ярҙам һорап ялбарыуын ишетерме Алла+?

10Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенән йыуаныс алырмы?

Һәр ваҡыт Аллаға ялбарырмы?

11Бына мин һеҙгә Алланың ҡөҙрәте тураһында һөйләйем,

Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең ниәттәрен йәшермәйем.

12Асылда, быны һәр берегеҙ күрҙе,

Шулай булғас ниңә буш һүҙ һөйләйһегеҙ?

13Залим әҙәмдең Алланан алыр өлөшө,

Иҙеүсенең сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенән алыр мираҫы ошо:+

14Бала-сағаһы бихисап күп булһа ла –
Ғүмерҙәре ҡылыстан өҙөлөр.
Нәҫелендә туйғансы икмәк ашаған булмаҫ+.
15Иҫән ҡалғандарҙы үләт ҡәбергә индерер,
Тол ҡалған ҡатындары илап оҙата алмаҫ+.
16Ҡом һымаҡ хисапһыҙ көмөш йыйһа,
Кейем-һалымын балсыҡтай өйөп һалһа ла,+
17Ул әҙерләгәнде тәҡүә кеше кейер,
Көмөшөн ғәйепһеҙҙәр бүлешеп алыр+.
18Өйө – үрмәксенең ауы һымаҡ,
Ҡырҙағы ҡарауылсы ҡыуышы кеүек булыр+.
19Бай булып йоҡларға ятыр,
Иртән күҙен асһа – бер нәмәһе лә ҡалмаған+.
20Дәһшәт уны ташҡын һымаҡ баҫыр,
Төндә дауыл өйөрөлтөп китер.
21Көнсығыштан иҫкән көйҙөргөс ел
Уны урынынан ҡуптарыр,
Осороп алып китер+.
22Ул ҡасып маташыр, әммә дауыл
Уға ҡотолорға ирек бирмәҫ.
23Ел уның артынан әсе һыҙғырып,
Ҡулын сабып тороп ҡалыр»+.

28

Аҡыл тураһында ҡисса

28^1Көмөш сығарылған шахталар бар,
Алтын йыуа торған урындар бар.
2Тимер тупраҡтан ҡаҙып сығарыла,
Баҡыр руданан иретелеп алына.
3Кеше ҡараңғылыҡты ла сигендерә;
Үлем күләгәһе хөкөм һөргән
Дөм ҡараңғы төпкөлдә таштар аҡтара.
4Кеше йәшәмәгән төбәктәрҙә
Руда эҙләп тәрән соҡор ҡаҙалар,
Бер кем аяҡ баҫмаған алыҫ ерҙәрҙә
Шул соҡорҙарға төшәләр,
Бауға бәйләнеп эшләйҙәр.
5Өҫтә икмәк үҫтергән ер
Аҫта утта янып ирегән шикелле.
6Таштарында зәңгәр яҡут йәшеренгән,
Балсығынан алтын табыла.
7Унда илткән юлды йыртҡыс ҡоштар белмәй,
Ыласындың күҙе уны күрмәй.
8Ҡырағай йәнлектәр ҙә йөрөмәй унан,
Арыҫландың тәпәйе лә баҫмай бында.
9Ә кеше саҡматаштай ҡаты ҡаяларҙы емерә,
Тауҙарҙы төбө-тамырынан аҡтара;
10Тау-таштарҙы соҡоп, тишеп үтә,
Күҙҙәре бөтә хазиналарҙы күрә.
11Йылғаларҙың инешенә барып етә,
Йәшеренде яҡтыға сығара.

12Әммә аҡыл ҡайҙан табыла һуң?

Зиһендең инеше ҡайҙа+?

13Әҙәм балаһы уның баһаһын белмәй,

Тереләр донъһында уны табып булмай+.

14Тәрәнлектәр әйтер: «Ул миндә юҡ».

«Минең янда ла юҡ», – тиер диңгеҙ.

15Уны саф алтын түләп тә алып булмаҫ,

Ҡиммәте көмөш менән дә үлсәнмәҫ+.

16Уны Офир алтыны менән дә,

Оникс һәм зәңгәр яҡут менән дә баһалап булмаҫ+.

17Уға алтын да, гәлсәр ҙә тиң түгел,

Саф алтын һауытҡа ла алмаштырылмаҫ.

18Ынйы-мәрйенде инде әйтеп тә тораһы юҡ;

Аҡылдың ҡиммәте аҫылташтарҙан да өҫтөн+.

19Куштың хризолиты уға тиңдәш түгел,

Саф алтын менән ул баһаланмай.

20Улай булғас, ҡайҙан килә һуң ул аҡыл?

Зиһендең инеше ҡайҙа?

21Ул бөтә йән эйәләренең күҙенән дә,

Һауалағы ҡоштарҙан да йәшерелгән.

22Хатта Һәләкәт ере менән Үлем дә:

«Ҡолағыбыҙға ғына салынғаны бар», – тиҙәр.

23Уға алып барған юлды бары Алла белә,
Ул ғына хәбәрҙар аҡыл төйәгенә.
24Ул күрә ер йөҙөн сигенән сигенә тиклем,
Күк аҫтындағы бар нәмәне Ул байҡай.
25Елгә көс биргән сағында,
Һыуҙарҙы үлсәп сик ҡуйғанында,
26Ямғырға ҡағиҙә биргәнендә,
Йәшенле дауылға юл асҡан саҡта+
27Ул аҡылды күреп баһаланы,
Уны нығытты, һынаны+.

28Әҙәмгә әйтте: «Ысын зирәклек – Раббы Хакимдан ҡурҡыу.

Яуызлыҡтан йыраҡ тороу иһә – аҡыл»+.

29

Әйүптең һуңғы телмәре:

Алла мине ҡурсалаған көндәрҙәге кеүек булһам икән

29^1Әйүп телмәрен дауам итеп былай тине:

2«Әгәр ҙә мин үткән мәлдәрҙәге,

Алла мине ҡурсалаған көндәрҙәге кеүек булһам икән!

3Баш осомда шәме яҡтылыҡ тарата,
Уның нуры аҫтында ҡараңғылыҡ аша бара инем+.
4Ғүмеремдең сәскәле мәле кире ҡайтһасы,
Сатырымды Алла Үҙе ҡанаты аҫтында тота ине.
5Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе әле янымда,
Балаларым әйләнәмдә ине+.
6Ҡайҙа һуң аяҡтарым һөттә йыуылған,
Ҡаяларҙан зәйтүн майы ағып торған көндәр!+
7Ҡала ҡапҡаһы янына сығып,
Майҙанда урынымды алған сағымда
8Йәштәр мине күреп юл бирә һала,
Ҡарттар ҡалҡып аяғүрә баҫа,
9Түрәләр һөйләүҙән туҡтап,
Ҡулдары менән ауыҙын ҡаплай,
10Затлыларҙың тауышы ҡарлыға,
Телдәре аңҡауҙарына йәбешә торғайны+.

11Мине ишеткәндәр бәхетле тип атаны,
Мине күргән күҙҙәр шаһит ине –
12Сөнки ярҙам ялбарған ярлыны,
Яҡлаусыһыҙ етемде ҡотҡара инем+.
13Үлеп барғандар миңә фатиха бирә торғайны,
Тол ҡатындың күңелен ҡыуанысҡа тултыра инем.
14Тәҡүәлеккә кейем һымаҡ уранғайным,

Ғәҙеллек – өҫтөмдәге сапаным менән сәлләм булды+.

15Һуҡырҙарға күҙ булдым,

Аҡһаҡтарға аяҡ инем.

16Хәйерселәрҙең атаһы булдым,

Таныш булмағандарҙың дәғүәһен тикшерҙем+.

17Хаҡһыҙҙың яңағын һындыра һуҡтым,

Табышын тештәре араһынан тартып алдым+.

18„Ғүмерем оҙон, көндәрем ҡом саҡлы булыр,
Үҙ оямда үлермен, – тип ышандым. –
19Тамырҙарым һыуға тейер,
Ботаҡтарымда төн һайын ысыҡ ҡуныр,
20Шөһрәтем һәр саҡ яңырып торор,
Ҡулымдағы йәйәм ҡаты булыр“, – тинем.

21Кешеләр һөйләгәнемә ҡолаҡ һала,
Кәңәшемде шымып көтә ине.
22Минең һүҙем һәр саҡ һуңғы булды,
Һүҙҙәрем уларға ысыҡ тамсыһылай тамды.
23Улар мине ямғырҙай көтөп алыр,
Һүҙҙәремде яҙғы ямғыр һымаҡ йотор ине+.
24Йылмайыуым уларҙа өмөт уята,
Яҡты йөҙөм күңелдәрен күтәрә торғайны.
25Уларға юл күрһәтә, башлыҡ һымаҡ әйҙәй инем,
Ғәскәр уртаһындағы батшалай йәшәй инем,
Йәш түккәндәрҙе йыуатыр булдым.

30

30^1Әле иһә йәшерәктәр мине мыҫҡыл итеп көлә.

Ә бит ваҡытында аталарын һис бер эшкә лайыҡ күрмәҫ инем,

Көтөүемдең эттәре янына хатта ҡуймаҫ инем+.

2Уларҙан миңә ни файҙа:

Көс-ҡеүәттәре бөткән.

3Мохтажлыҡтан һәм аслыҡтан миктәп,

Ҡыу далала, ҡараңғыла ҡатҡан тупраҡ кимерәләр;

4Шырлыҡта әсе үлән йолҡоп ашайҙар,
Икмәк урынына артыш тамыры сәйнәйҙәр.
5Кеше араһынан ҡыуылалар,
Бурҙарҙы баҫтырған һымаҡ,
Арттарынан ҡысҡырып ҡалалар.
6Ҡороған йылға йырындарында,
Өңдәрҙә, ҡая ярыҡтарында йәшәйҙәр.
7Ҡыуаҡ араһында хайуан һымаҡ олойҙар,
Сәнскәк аҫтында өймәкләшәләр.
8Бөтә ерҙән дә һөрөлгән
Атһыҙ-затһыҙ әҙәм аҡтыҡтары!

9Инде шулар минән көлөп
Мәсхәрәле таҡмаҡ йырлай,
Мин уларға көлкө булып ҡалдым+.
10Минән сирҡаналар, ситләшәләр,
Битемә төкөрөүҙән дә тартынмайҙар+.

11Алла йәйәмдең керешен бушатып мине кәмһетте,

Шуға улар минең алда үтә йүгәнһеҙләнә башланы.

12Уң яғымдан ябырыла был өйөр,
Мине аяҡтан йығырға тырыша,
Һәләк ҡылыу өсөн ҡамау һала+.
13Улар минең юлыма арҡыры төшә;
Мине һәләк итергә керешә,
Һис кем уларҙы туҡтатмай!
14Емерелгән диуар аша ябырылған дошман һымаҡ,
Ватып-емереп өҫтөмә ташланалар.
15Мине дәһшәт солғап алды,
Абруйым ел кеүек осоп китте,
Именлегем томан һымаҡ таралды+.

16Инде йәнем ташлап сығыр хәлдә,

Хәсрәт көндәре артымдан ҡыуып етте.

17Төндәрен түҙгеһеҙ һыҙлай һөйәктәрем,

Бер туҡтауһыҙ әрнеү йонсота.

18Алла мине кейемемдән матҡып алды;

Яғамдан аймап һыҡты.

19Ул мине бысраҡҡа быраҡтырҙы,

Саң-туҙанға, көлгә әйләндем.

20Һиңә ялбарам, яуап бирмәйһең.

Алдыңа баҫам, тик ҡарап тораһың.

21Миңә ҡарата аяуһыҙландың;

Көслө ҡулың менән ғазаплайһың.

22Мине күтәреп елгә мендерҙең,

Ғәрәсәт эсендә өйрөлдөрөп йөрөтәһең+.

23Беләм, һин мине үлемгә –

Бөтөн тереләргә тәғәйен булған һуңғы йортҡа илтәһең.

24Бәләгә тарыған әҙәм ярҙам һорап ҡысҡырғанда

Уға ҡаршы ҡул күтәрәләрме ни?

25Ауыр хәлгә төшкәндәр өсөн мин иламаныммы ни?

Ярлыларҙың хәленә мин инмәнемме?

26Мин яҡшылыҡ көттөм – яманлыҡ килде;

Яҡтылыҡ өмөт иткәндә, ҡараңғылыҡ баҫты+.

27Эсем яна, тынғылыҡ таба алмайым;

Хәсрәтле көндәр мине һағалай.

28Ҡарайып ҡаттым, тик ҡояштан түгел;

Йыйын уртаһында тороп ялбарамын.

29Хәҙер мин сүл бүреләренә туған,

Дөйәғоштарға дуҫ булып ҡалдым.

30Тирем ҡарайып, һуйылып төштө,

Һөйәктәрем ялҡынһынып яна+.

31Минең арфам хәҙер иңрәп илай,

Һыбыҙғым һыҡтаусы кеүек ыңғыраша.

31

31^1Ҡыҙҙарға күҙ һалмам тиеп,

Күҙҙәрем менән килешеү төҙөшкәйнем+.

2Кеше юғарынан – Алланан ниндәй өлөш алыр?

Кешегә өҫтән – сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенән ниндәй биләмә булыр+?

3Һәләкәт залимдар өсөн,

Бәлә хаҡһыҙлыҡ ҡылғандар өсөн түгелме ни?

4Алла минең йөрөгән юлдарымды күрмәй,

Баҫҡан аҙымды һанап тормаймы ни+?

5Әгәр ҙә мин яңылышҡа боролһам,

Аяҡтарым ялған артынан ашыҡҡан булһа –

6Әйҙә Алла мине иң дөрөҫ бизмән менән үлсәһен,

Шунда Ул намыҫлылығымды белер+.
7Әгәр ҙә аяҡтарым юлдан тайпылһа,
Күҙҙәрем күңелемде аҙҙырһа,
Ҡулдарым бысранған булһа,
8Сәскәнемде башҡа берәү ашаһын,
Игенем тамырынан йолҡоп алынһын+.

9Ят ҡатын тип аҡылымды юйған булһам,
Күршем ишеге төбөндә боҫоп ятһам,+
10Үҙ ҡатыным башҡа ир өсөн он тартһын,
Яттар уны түш аҫтына һалһын+.
11Был – боҙоҡлоҡ,
Хөкөмгә бирелергә тейешле ғәйеп һаналыр,
12Һәләкәт еренә саҡлы өтөп барған,

Бөтә уңышымды тамырынан ҡоротҡан ут булыр ине+.

13Миңә ҡаршы дәғүә белдергәндә

Ҡол һәм ҡолиәләремдең хоҡуҡтарын инҡар итһәм,

14Алла мине хөкөм итергә ҡалҡҡанда нишләр инем?

Ул һорау алғанда нимә тип әйтер инем?

15Мине әсәм ҡарынында яратҡан Алла,

Уларҙы ла яратмағанмы ни?

Беҙгә рәүеш биргән дә Ул түгелме+?

16Әллә мохтаждарҙың үтенесен кире ҡаҡтыммы,
Тол ҡатындың өмөтөн һүндерҙемме,
17Икмәгемде яңғыҙ ултырып ашаныммы,
Етемдәргә бирмәнемме+?
18Йәш сағымдан етемдәргә атай урынында,
Бала саҡтан тол ҡатындарға таяныс булдым+.
19Яланғастың туңып үлгәнен,
Ярлының кейемһеҙ өшөгәнен күреп,
Битараф ҡына ҡарап торһам,
20Һарыҡтарымдың йөнө уларҙы йылытмаһа,
Улар миңә ысын күңелдән рәхмәт әйтмәһә,+
21Хөкөмләшкәндә һүҙем үткәнде белеп,
Етемгә ҡул күтәргән булһам –+
22Ҡалаҡ һөйәгем ҡаймыҡһын,
Ҡулым яурынымдан өҙөлөп төшһөн!
23Сөнки мин Алланан килгән бәләнән ҡурҡам,
Бөйөклөгө алдында мин тора алмаҫ инем.

24Әгәр алтынға өмөт бағлаған булһам,
Саф алтынды: „Ышанысым һин!“ – тиһәм,+
25Байлығымдың күплегенә эреләнеп,
Үҙ ҡулым менән тапҡандың муллығына маһайһам;+
26Әгәр балҡыған ҡояшҡа,
Балҡып хәрәкәт иткән айға ҡарап,
27Күңелем түрендә уларға ымһынһам,
Уларға илаһтарға табынған һымаҡ ҡул һонһам;+
28Был да хөкөмгә бирерлек ғәйеп,
Юғарылағы Аллаға хыянат булыр ине.

29Әллә мине күрә алмаған кешенең ҡайғыһына ҡыуандыммы?

Башына бәлә килде тип шатландыммы+?

30Уның башына ҡарғыш төшөүен теләп,

Ауыҙыма гонаһ ҡылырға мин юл ҡуйманым+.

31Өйөмдәге кешеләрҙең:

„Туйғансы итен ашаһаң ине“, – тип әйткәне бармы?

32Мосафирҙар ҡапҡам төбөндә ҡунманы;
Ишегем һәр юлаусыға асыҡ булды+.
33-34Йәмәғәтселектән ҡурҡҡанға,
Туғандарымдың нәфрәтенән ҡотом осҡанға күрә,
Башҡалар кеүек ғәйептәремде йәшерҙемме,
Яманлығымды эсемә йомоп ҡалдырҙыммы –
Өндәшмәй генә өйөмдә боҫоп яттыммы+?

35Әгәр мине тыңлаған берәү булһасы!

Мин һүҙемдең хаҡлығын раҫлап имза ҡуям –

Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе миңә яуап ҡайтарһын!

Ғәйепләүсем дәғүәһен төргәк китапҡа яҙып тотторһон+.

36Мин ул төргәк китапты яурыныма һалып,

Таж итеп башыма кейеп йөрөр инем.

37Һәр атлаған аҙымымды Аллаға белдерер инем,

Бер шаһзада һымаҡ хозурына барыр инем.

38Баҫыуым да мине ғәйепләһә,
Бураҙналар минән зарланып һыҡтаһа,
39Уның уңышын бушлай ашаһам,
Ер эшкәртеүселәрҙең йәнен йонсотһам,
40Баҫыуымда бойҙай урынына сәнскәк,
Арпа урынына алабута үҫһен».

Ошонда Әйүптең һүҙе тамамланды+.

32

Әлиһуҙың беренсе телмәре:

Бер кемде лә яҡламайым

32^1Ахыр сиктә был өс кеше бәхәсләшеүҙән туҡтаны, сөнки Әйүп үҙенең хаҡлығына шикләнмәй ине. 2Әммә Әйүптең Алланы түгел, ә үҙен хаҡлы һанағанына Рам тоҡомонан булған Буздың нәҫел вариҫы Барахел улы Әлиһуҙың бик ныҡ асыуы ҡабарҙы+. 3Әйүпте ғәйепләһәләр ҙә, уға яуап таба алмағандары өсөн, Әлиһу Әйүптең өс дуҫына ла асыуланды. 4Башҡалар йәшкә унан өлкәнерәк булғанлыҡтан, Әлиһу Әйүп менән һөйләшеүгә ҡыҫылмайыраҡ тора ине+. 5Был өсәүҙең әйтер һүҙе ҡалмағанын күреп, ярһып китте.

6Буздың нәҫеленән Барахелдың улы Әлиһу былай тине:

«Йәшем буйынса кесемен, ә һеҙ өлкәнһегеҙ.

Шуға ла ҡыйыуһыҙландым,

Фекеремде белдерергә ҡурҡып торҙом.

7„Әйҙә, оҙаҡ йәшәгәндәр һөйләһендәр, – тип уйланым. –

Өлкәндәр аҡылға өйрәтһен“+.

8Ысынында, кешелә булған рух,

Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең һулышы әҙәмгә зирәклек бирә+.

9Хикмәт йәштә түгел.

Ғәҙеллекте аңлау тик ҡарттарға ғына бирелмәгән.

10Шуға күрә: „Мине лә тыңлағыҙ, – тием.

Мин дә фекеремде әйтәйем“.

11Һеҙҙең һөйләгәнегеҙҙе көттөм,
Һеҙ һүҙ һайлаған арала,
Фекерҙәрегеҙгә ҡолаҡ һалдым.
12Мин һеҙҙе ҙур иғтибар менән тыңланым,

Әммә берегеҙ ҙә Әйүптең хаҡ булмағанын раҫлай алманы,

Уның әйткәндәренә яуап бирмәне.

13„Аҡыллы фекергә килдек, – тип әйтергә ашыҡмағыҙ. –

Йәнәһе, уны әҙәм түгел, Алла фашлар“.

14Әммә Әйүптең һүҙҙәре миңә ҡаршы йүнәлмәгән,

Мин уға һеҙҙеңсә яуап ҡайтармайым.

15Улар аптырап ҡалдылар, башҡа яуап тапманылар,

Әйтергә һүҙҙәре ҡалманы.

16Улар өндәшмәй, яуапһыҙ тора, тип

Мин һаман да көтөп торайыммы?

17Минең дә әйтер һүҙем бар,

Мин дә белгәнемде әйтәм.

18Сөнки эсем таша әйтер һүҙҙән,

Рух миңә тынғылыҡ бирмәй.

19Әйтерһең, эсемдә шарап ҡайнай,

Гүйә шартлап ярылырға еткән яңы турһыҡмын.

20Әйтәйем дә, эсем бушап ҡалыр;

Ауыҙ асайым да яуап ҡайтарайым+.

21Бер кемде лә яҡламайым,

Һис кемгә ярарға тырышмайым.

22Хәйер, ялағайлана ла белмәйем мин;

Юҡһа Яратыусым тиҙ үк мине юҡ итер ине.

33

Әлиһуҙың Әйүпкә ҡаршы әйткәне:

Алла кешенән бөйөк

33^1Инде хәҙер, Әйүп, мине тыңла,

Әйткән һәр бер һүҙемә ҡолаҡ һал.

2Ҡара, ауыҙымды асам,

Һүҙҙәрем телем осонда тора.

3Һүҙҙәрем ихлас йөрәктән сыға,

Ирендәрем белгәнде, хаҡты һөйләй.

4Мине Алланың рухы бар ҡылды,

Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенең һулышы йәшәү бирә+.

5Әгәр ҡулыңдан килһә, яуап бир;

Әйҙә, дәлилдәр әҙерлә, ҡаршыма баҫ.

6Мин дә Алланың алдында тап һинең кеүек –

Мин дә балсыҡтан әүәләнгәнмен+.

7Һиңә минән ҡурҡырға урын юҡ;

Ҡулым өҫтөңә ауыр йөк булып ятмаҫ+.

8Әйткәндәрең ҡолағымда яңғырап торҙо.

Мин һүҙҙәреңде ишеттем:

9„Пакмын, гонаһ юҡ миндә;

Сафмын, ғәйепһеҙмен+.

10Ә Ул мине ғәйепләргә сәбәп эҙләй,

Мине Үҙенә дошман тип һанай+.

11Аяҡтарыма ҡалып кейҙерә,

Һәр юлымды ҡарап-күҙәтеп тора“+.

12Әммә һиңә шуны әйтәм:
Был йәһәттән һин хаҡлы түгелһең,
Сөнки Алла кешенән бөйөк.
13Бер һүҙеңә лә яуап бирмәй тип,
Нимәгә һиңә уның менән сәкәләшергә+?
14Алла бер төрлө, икенсе төрлө әйтеп ҡарай,
Әммә Уны аңламайҙар.
15Төштә, төнгө күренмештә,
Кешене тәрән йоҡо баҫҡанда,
Түшәктә серем итеп ятҡанда,+
16Кешенең ҡолағын аса,
Иҫкәртеүҙәр менән ҡотон ала,+
17Уны яуызлыҡ ҡылыуҙан арындырыу,
Тәкәбберлектән ҡотҡарыу өсөн;
18Йәнен ҡәбер соҡоронан,
Ғүмерен ҡылыстан йолоп ҡалыр өсөн.
19Ҡаты ауырыу түшәккә йығып һабаҡ бирә,
Һөйәктәрен һыҙландырып, аҡылға ултырта+.
20Ундай саҡта кеше ашауҙан биҙә;
Иң яратҡан ризығынан да екһенә+.
21Уның тәне күҙ алдында кибә,
Һөйәктәре төртөп килеп сыға.
22Йәне ҡәбер соҡорона,
Ғүмере үлем илселәренә яҡынлаша.

23Әгәр янында бер фәрештә,
Меңәрләгән яҡлаусының береһе булһа,
Кешегә нимә дөрөҫ икәнен әйтеп торһа,+
24Уға мәрхәмәт күрһәтеп, Алланан:
„Уны ҡәбергә төшөүҙән ҡотҡар,

Уның өсөн түләргә йолом таптым“, – тип һорар+.

25Шул саҡ ул кешенең тәне үҫмер сағындағылай яңырыр,

Ул ҡабаттан йәшлек дәүеренә ҡайтыр+.

26Ул Аллаға доға итер,

Алла иһә уны ҡабул ҡылыр.

Алланың хозурына ул ҡыуанып килер.

Алла уға абруйлы исемен кире ҡайтарыр+.

27Һуңынан ул кешеләр алдына баҫып йырлар:

„Гонаһ эшләп тоғро юлдан яҙғайным,

Әммә Алла мин лайыҡ булған язаны бирмәне.

28Йәнемде ҡәберҙән йолоп алды,

Мин йәшәйем, яҡтылыҡты күрәм“+.

29-30Кешенең йәнен ҡәберҙән ҡотҡарыр,
Уларға тормош нуры балҡыһын өсөн,
Ҡара, Алла быларҙы кешегә
Ике, хатта өс тапҡырҙар эшләй+.

31Диҡҡәт менән тыңла, Әйүп, ҡолаҡ һал,

Мин һөйләгәндә өндәшмә.

32Ә инде әйтергә һүҙең булһа, яуап ҡайтар.

Һөйлә, сөнки һинең аҡланыуыңды теләйем.

33Әгәр һүҙең булмаһа, өндәшмә, мине тыңла,

Һиңә аҡыл өйрәтәйем».

34

Әлиһуҙың икенсе телмәре:

Һәр кем үҙенә тейеш әжерен ала

34^1Әлиһу былай тип дауам итте:

2«Эй аҡыл эйәләре, әйткәндәремде тыңлағыҙ;

Белдеклеләр, мине ишетегеҙ!

3Ризыҡ тәмен аңҡау тойған һымаҡ,

Һүҙҙең бәҫен ҡолаҡ һынай+.

4Әйҙә, нимәнең дөрөҫ икәнен һайлайыҡ,

Нимә яҡшы икәнен бергәләп өйрәнәйек.

5Әйүп әйтте: „Мин – ғәйепһеҙ,

Алла иһә мине хаҡ хөкөмдән мәхрүм итте+.

6Хаҡлымын, ә алдаҡсы һаналам.

Бер ғәйебем булмаған хәлдә, мин уңалмаҫлыҡ яра алдым“.

7Әйүп һымаҡ кеше бармы?

Ул бит хаяһыҙлыҡты һыу эскәндәй һөйләй+.

8Яуызлыҡ эшләүселәр менән бер уйҙа,

Залимдар менән бер юлдан йөрөй+.

9Сөнки ул: „Аллаға ярарға тырышыуҙан

Әҙәм балаһына ниндәй файҙа?“ – тине+.

10Шуға күрә, аҡылы булғандар, мине тыңлағыҙ:

Алла яуызлыҡ ҡылыуҙан алыҫ тора,

Ғәҙелһеҙлек сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе өсөн ят+.

11Ул кешеләргә ғәмәлдәренә күрә бирә,

Һәр кем үҙенә тейеш әжерен ала+.

12Ысынлап та, Алла яуызлыҡ эшләмәй,

Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе ғәҙел хөкөмдө боҙмай+.

13Кем Уға ер йөҙөн ышанып тапшырған?

Кем Уны бөтә донъяға идара итергә ҡуйған?

14Әгәр ҙә Ул ниәт итеп

Рухы менән һулышын Үҙенә кире тартһа,

15Бөтә тереклек шунда уҡ һәләк булыр,

Кеше тупраҡҡа ҡайтыр ине+.

16Әгәр ҙә аҡылың булһа – тыңла,

Әйткәндәремә ҡолаҡ һал.

17Ғәҙеллектең дошманы идара итә аламы?

Хаҡлыҡ һәм ҡөҙрәт Эйәһен хөкөм итмәксеһеңме?

18Ул батшаға: „Һин – йүнһеҙ!“ – ти,

Затлыларҙы яуыз тип атай,

19Түрәләрҙе айырып ҡарамай,

Байҙы ярлынан өҫтөн күрмәй.

Сөнки һәммәһен дә Ул Үҙе бар ҡылды+.

20Улар ҡапылдан, төн уртаһында үлеп китә;

Халыҡтар болғаныша ла юҡҡа сыға;

Көслөләр ҙә һис кем ҡағылмаҫтан ғәйеп була+.

21Алла кешенең тотҡан юлынан күҙен алмай;
Уның һәр аҙымын күреп тора –+
22Яуызлыҡ ҡылыусы йәшенерлек
Ҡараңғы урын, дөм ҡараңғылыҡ юҡ+.
23Хөкөм өсөн хозурына килһендәр тип,
Алла кешегә айырым ваҡыт әйтеп тормай.
24Һорап тормай, көслөләрҙе ҡырып һала,
Урындарына башҡаларҙы ултырта+.
25Сөнки уларҙың эштәрен белеп тора,
Бер төндә емереп, һепереп түгә.
26Һәммәһең күҙ алдында
Яуызлыҡтары өсөн уларға яза бирә.
27Сөнки Уның юлынан тайпылдылар,
Уның һуҡмаҡтарын уйламанылар.
28Шуға ярлыларҙың ялбарыуы Аллаға барып етте,
Ул фәҡирҙәрҙең зарын ишетте+.

29-30Ләкин Алла өнһөҙ торһа,

Кемдең Уны ғәйепләр өсөн баҙнаты етер?

Әгәр ҙә йөҙөн йәшерһә, кем Уны күрә алыр?

Аллаһыҙ кеше хакимлыҡ итмәһен,

Халыҡҡа тоҙаҡ ҡормаһын өсөн,

Ул ҡәүемдән дә, айырым кешенән дә өҫтөн.

31Әйтәйек, берәү Аллаға:

„Яңылышҡанмын, башҡаса яуызлыҡ ҡылмам, – тиһә, –

32Күрмәгәнемде һин миңә күрһәт,

Яманлыҡ эшләгән булһам, бүтән ҡабатламам“.

33Әммә ғәйебеңде инҡар итһәң,

Һин ниндәй әжер көтәһең?

Быны үҙең хәл итергә тейеш, ә мин түгел.

Әгәр берәй нәмә белһәң – һөйлә.

34Аҡыллылар, мине тыңлаған аңлылар әйтер:

35„Әйүп белмәгәнен һөйләй,

Һүҙҙәрендә мәғәнә юҡ“+.

36Яуыздар һымаҡ һөйләгән өсөн,

Әйүп тулыһынса һыналырға тейеш.

37Сөнки гонаһына фетнәселлеген дә өҫтәй,

Мыҫҡыл итеп, ҡул сабып ултыра,

Аллаға ҡаршы хәбәрен тағы ла арттыра»+.

35

Әлиһуҙың өсөнсө телмәре:

Алла бушҡа ҡысҡырғанды тыңламай

35^1Әлиһу һүҙен былай тип дауам итте:

2«Шул дөрөҫ тип уйлайһыңмы:

„Алла түгел, ә мин хаҡмын“, – тиһең?

3„Гонаһ ҡылмауымдан ни файҙа ла ниндәй йөй?“ – тип һораһаң,+

4Яуап ҡайтарам һиңә һәм дуҫтарыңа:

5Күккә ҡара ла күр, болоттарҙы күҙәт,

Улар һинән ниндәй бейек+.

6Гонаһ ҡылһаң, уның Аллаға ниндәй зыяны тейә?

Енәйәттәреңде арттырыуҙан, Уға нимә була?

7Һинең тәҡүәлегең Уға нимә бирә?

Һинең ҡулыңдан Ул нимә ала+?

8Үҙең кеүек үк кешегә – яманлығың;

Тәҡүәлегең дә – әҙәм балаларына.

9Кешеләр ҡаты иҙелеү аҫтында иңрәй,

Көслөләр ҡулынан ҡотолоу өсөн ярҙам һорай+.

10Әммә бер кем дә: „Ҡайҙа һуң мине бар ҡылған Алла?

Төндәрен беҙгә өмөт йырҙары биреүсе ҡайҙа+?

11Беҙгә ерҙәге йәнлектәргә ҡарағанда күберәк зиһен биргән,

Һауалағы ҡоштарға ҡарағанда аҡыллыраҡ иткән
Яратыусыбыҙ ҡайҙа?“ – тип әйтмәҫ.
12Әммә иңрәп ҡысҡырған хәлдә лә,
Ундайҙарға Алла яуап ҡайтармай,
Сөнки залимдар тәкәббер+.
13Асылда Алла бушҡа ҡысҡырғанды тыңламай,
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе быға иғтибар бирмәй.
14Ә инде Уға ҡаршы зарланаһың,
Дәғүәң Уның хозурында,
Уны хөкөмгә көтәм тиһең икән, – бигерәк тә+.
15Тағы ла, Уның асыуы яйлай,
Ул енәйәттәргә артыҡ әһәмиәт бирмәй, тиһең.
16Әйүп буш хәбәр һөйләп ауыҙын аса,
Юҡ-бар һүҙ менән донъя тултыра»+.

36

Әлиһуҙың дүртенсе телмәре:

Ғазаптар һиңә бит бушҡа бирелмәгән

36^1Әлиһу былай тип дауам итте:

2«Бер аҙ сабыр ит – мин һиңә күрһәтермен,

Алланы яҡлап тағы ла әйтәһем бар.

3Фекер ебемде алыҫтан тағата башлайым,

Яратыусымдың хаҡлығын иҫбатлайым.

4Һис шөбһә юҡ, бер һүҙем дә ялған түгел;

Алдығыҙҙа тороусының белеме камил+.

5Алла – ҡөҙрәтле! Ул һис кемде ситкә типмәй;
Уның көсө һәм аҡылы бөйөк.
6Ул залимдарҙың йәшәүенә юл ҡуймаҫ,
Иҙелгәндәргә ғәҙеллек бирер+.
7Ул тәҡүәнән күҙен ситкә алмаҫ,
Уны батшалар рәтендә тәхеткә ултыртыр,
Мәңгелеккә юғары күтәрер+.
8Әгәр кешеләр бығауҙа булһа,
Ҡайғы-хәсрәт менән сынйырланһа,+
9Уларға ҡылғандарын – енәйәттәрен,
Артыҡ тәкәббер булып киткәндәрен белдерер.
10Нәсихәтен ишеттерер өсөн ҡолаҡтарын асыр,
Яуыз юлдарын ташларға бойорор+.
11Әгәр тыңлаһалар, Уға хеҙмәт итһәләр,
Ҡалған көндәрендә муллыҡта йәшәрҙәр,
Йылдарын рәхәтлектә үткәрерҙәр.
12Тыңламаһалар, ҡылыстан һәләк булырҙар,
Аҡыл ҡаҙанмай үлеп китерҙәр+.

13Аллаһыҙҙар асыуҙарын күңелендә һаҡлай,

Үҙҙәрен язалағанда ла Алланан ярҙам һорамай.

14Улар йәшләй генә үлеп ҡала,

Ғүмерҙәре фәхеш ирҙәрҙеке һымаҡ ҡыҫҡа була.

15Әммә Алла ғазапланғандарҙы ғазап аша ҡотҡарыр,

Иҙелгәндәрҙең ҡолағын бәлә менән асыр.

16Һине лә хәсрәт тырнағынан ҡотҡарыр,
Ҡыҫындан иркенлеккә сығарыр ине,
Өҫтәлең һый менән тулы булыр ине+.

17Әммә һин залимдарға тәғәйен хөкөмдө эҙләйһең;

Хаҡ хөкөм яғаңдан бөрөп тотор.

18Һаҡ бул, байлыҡ башыңды әйләндермәһен,

Мул ришүәт үҙеңде юлдан яҙҙырмаһын.

19Бар байлығың менән тырышлығың

Һине бәләнән йолоп ала алырмы+?

20Халыҡтарҙың ер йөҙөнән

Юҡ ителәсәк төнөн теләмә.

21Боҙоҡлоҡ юлына ҡайырылыуҙан һаҡлан,

Ғазаптар һиңә бит бушҡа бирелмәгән.

22Ҡара, Алланың ҡеүәте ни ҡәҙәрле бөйөк;

Бармы тағы Уның һымаҡ остаз?

23Кем Уға нисек эшләргә кәрәклеген өйрәтер?

Кем Уға: „Дөрөҫ эшләмәйһең“, – тип әйтә алыр?

24Уның йырҙарҙа маҡталған эштәрен ҙурларға онотма,

25Уның ғәмәлдәрен бар кеше күреп тора,

Йыраҡтан ғына хайран ҡалып тамаша ҡыла.

26Эйе, Алланың бөйөклөгөн аңлап бөтөрлөк түгел,

Уның йылдарының иҫәбе-һаны юҡ+.

27Ул һыу тамсыларын бергә йыйып,

Уларҙы ямғырға әйләндерә+.

28Был тамсылар болоттарҙан тама,

Кешеләрҙең өҫтөнә мул булып яуа.

29Болоттарҙың нисек йәйелгәнен,

Сатырының нисек күкрәгәнен кем белә?

30Бына Ул тирәһендә йәшен йәшнәтә,

Диңгеҙҙең тәрәнлектәрен ҡаплап ҡуя.

31Шул рәүешле Ул халыҡтарға идара итә,

Уларҙы мул ризыҡ менән тәьмин итә.

32Ул йәшенде усында йәшереп тота;

Уға ҡайҙа атырға бойора+.

33Күкрәү Уның хаҡында белдерә,

Хатта мал да Уның яҡынлашыуын һиҙә.

37

37^1Быларҙан минең йөрәгем ҡалтырана,

Күкрәгемдән сығырҙай булып тибә.

2Тыңлағыҙ, Алланың тауышын тыңлағыҙ,

Ауыҙынан сыҡҡан күкрәүҙе ишетегеҙ!

3Күк аҫтында һәр тарафҡа ауаз һала,

Йәшендәре ерҙең сиктәрен яҡтырта+.

4Артынса тауышын күкрәтер,

Мәғрур тауышы менән тетрәтер.

Ауазы ишетелгәндә йәшен ялҡынын туҡтатмаҫ+.

5Хайран ҡалдырырлыҡ итеп күкрәй Алла,

Беҙҙең һуш-аҡыл етмәҫлек эштәр ҡыла+.

6Ҡарға: „Ергә яу“, – тип әмер бирә.

Ямғырға: „Көслөрәк ҡой“, – тип бойора+.

7Үҙе бар ҡылған кешеләр Уның эштәрен белһен тип,

Барыһының ҡулын тыйып тора.

8Ул саҡта хайуандар ышыҡҡа ҡаса,

Өңдәренә инеп йәшеренә+.

9Дауыл үҙенең торлағынан сыға,

Төньяҡтан иҫкән ел һалҡын килтерә.

10Алланың һулышы һыуҙарҙы туңдыра,

Иркен һыуҙарҙың өҫтө боҙ менән ҡаплана+.

11Ул болоттарҙы һыу менән һуғара,

Болот эсенән йәшен уттарын сәсә.

12Бөтә ер йөҙөндә нимә ҡушһа, шуны эшләр өсөн,

Болоттар Уның ихтыяры менән әйләнеп йөрөй+.

13Йә кешеләрҙе язалар өсөн,

Йәки тупрағын һуғарып,

Рәхим-шәфҡәтен күрһәтергә ямғыр күндерә+.

14Туҡта, тыңла мине, Әйүп,

Алланың ғәжәйеп ғәмәлдәре тураһында уйла.

15Алла болоттарға йөҙөр өсөн нисек бойорғанын,

Улар эсендә йәшендең нисек ялтлағанын беләһеңме?

16Болоттарҙың ни рәүешле эленеп тороуын,

Камил белемгә Эйә булғандың ғәжәйеп эштәрен аңлайһыңмы+?

17Көйҙөргөс көньяҡ еле аҫтында ер әлһерәп ятҡан саҡта

Кейемеңдә һиңә эҫе –
18Көҙгө кеүек ҡаты күк көмбәҙен
Алла һымаҡ киреп ҡуя алырһыңмы+?

19Уға нимә тип әйтәйек, өйрәт беҙгә?

Ҡараңғылығыбыҙ арҡаһында рәтләп һүҙ ҙә әйтә алмайбыҙ+.

20Минең әйтергә теләгәнемде Уға берәйһе еткерерме?

Кемдең әйтеп һәләкәткә тарығыһы килһен?

21Ел болоттарҙы ҡыуып күкте таҙартҡас,

Күктә балҡыған ҡояшҡа ҡарау мөмкин түгел.

22Төньяҡтан алтын балҡыш килә,

Алла дәһшәтле ғиззәт менән килә.

23Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе беҙҙең өсөн аҡыл етмәҫлек,

Ҡеүәте һәм ғәҙеллеге менән бөйөк,
Хаҡлыҡ Эйәһе һис кемде йәберләмәҫ.
24Шуға ла кешеләр Унан ҡурҡып тора,

Ул үҙен аҡыллы һанағандарға боролоп та ҡарамаҫ»+.

38

Алланың Әйүпкә яуабы

38^1Шул саҡ Раббы ғәрәсәт эсенән Әйүпкә былай тип яуапланы:+

2«Белдекһеҙ һүҙҙәре менән

Минең ниәтемә ҡара яҡҡан кем ул+?

3Инде ирҙәрсә билеңде быу ҙа,

Мин һорайым, ә һин аңлатып бир+.

4Мин ерҙең нигеҙен һалған саҡта ҡайҙа инең?

Белдекле һәм зиһенле икәнһең, әйтеп бир+.

5Беләһеңдер, кем уның үлсәмен билдәләне?

Өҫтөнән кем үлсәү бауын һуҙҙы?

6-7Нимә өҫтөнә уның нигеҙҙәре ҡуйылды?

Таң йондоҙҙарының ҡыуаныслы йыры,

Илаһи заттарҙың шат гөрләшеүе аҫтында

Кем ерҙең мөйөш ташын урынлаштырҙы++?

8Диңгеҙ ҡарындан атылып сыҡҡас,

Уны ҡапҡалар араһына кем бикләп ҡуйҙы+?

9Диңгеҙҙе мин болоттарға төрҙөм,

Ҡараңғылыҡ менән биләнем.

10Уның сиктәрен билдәләп,

Арҡыры биктәр ҡуйып, ҡапҡаһын йоҙаҡланым.

11Әйттем: „Ошонда тиклем киләһең, артабан сыҡмайһың.

Бында туҡтар ғорур тулҡындарың“.

12-13Ер йөҙөнөң мөйөштәренән тотһон да
Өҫтөнән яуыздарҙы һелкеп ташлаһын тип
Ғүмереңдә берәй таңға бойороҡ бирҙеңме,
Иртәнге шәфәҡҡә урынын күрһәттеңме?
14Ер мөһөр баҫылған балсыҡ шикелле үҙгәрә;
Сағыу кейем кейгәндәй күренә.
15Ә яуыздарҙан яҡтылыҡ тартып алына,
Күтәрелгән ҡулдары һындырыла+.

16Диңгеҙҙең инешенә төшкәнең,

Даръяларҙың төбөнән гиҙгәнең бармы?

17Үлем ҡапҡаларының асылғаны бармы һиңә?

Дөм ҡараңғылыҡ ҡапҡаларын күргәнең бармы?

18Ер киңлектәрен тикшереп сыҡтыңмы һин?

Һөйләп бир, ошоларҙың барыһын белһәң.

19Ҡайҙа яҡтылыҡ төйәгенә алып барған юл?

Ҡараңғылыҡтың торлағы ҡайҙа?

20Уларҙы кире урындарына алып бара алырһыңмы?

Өйҙәренә илткән һуҡмаҡты һин табырһыңмы?

21Беләһеңдер инде, һин бит шул мәлдә тыуғанһың.

Ғүмерең шулай оҙондор!

22Ҡар һаҡланған келәттәргә ингәнең,

Боҙ келәттәрен күргәнең бармы+?

23Мин уларҙы ауыр замандар өсөн,

Һуғыш һәм алыш көндәренә һаҡлайым+.

24Йәшен ниндәй юлдар буйлап елә?

Көнсығыш елдәре ерҙә нисек тарала?

25-27Кеше аяғы баҫмаған төбәктәрҙе,

Һис кем йәшәмәҫ сүлдәрҙе һуғарыу,

Буш ятҡан ерҙәрҙе дымға туйындырыу,

Тупраҡтан йәш үлән шытып сыҡһын өсөн

Ҡойоп яуған ямғырҙарға кем юл һала?

Күкрәүле йәшенгә кем юл аса++?

28Бармы ямғырҙың атаһы?

Ысыҡ тамсыларын кем тыуҙыра+?

29Боҙ кем ҡарынынан сыға?

Күктән төшкән ҡырауҙы кем тыуҙыра+?

30Һыуҙар таш һымаҡ ҡата ла

Даръяларҙың йөҙө туңа+.

31Бәлки, һин Өлкәр йондоҙлоғоноң сылбырын төйнәп,

Ориондыҡын тағата алырһың+?

32Йондоҙҙарҙы тәғәйен ваҡыттарында сығарып,

Етегәнгә Кесеһе менән бергә юл күрһәтерһең+?

33Күктең ҡанундарын беләһеңме?

Ерҙә тейешле тәртип урынлаштыра алырһыңмы+?

34Өҫтөңә мул ямғыр яуҙырһын тип

Болотҡа тауыш күтәрә алаһыңмы?

35„Беҙ әҙер!“ – тип осоп сыҡһын өсөн

Йәшендәрҙе һин оҙата алаһыңмы?

36Кем ибис ҡошона – зиһен,

Ә әтәскә аңлау ҡеүәһе биргән?

37-38Кем үҙенең аҡылы менән болоттарҙы һанай ала?

Тупраҡ ташҡа әйләнгәндә, бергә уҡмашып ҡатҡанда,

Кем күктең турһығын бушата ала?

39Инә арыҫланға табышты һин ҡыуаһыңмы,
Бала арыҫландарҙың тамағын һин туйҙыраһыңмы+
40Өңдәрендә аунағанда,
Боҫҡонда[*] аңдып ятҡанда+?
41Ҡоҙғонға емтекте кем әҙерләй,
Ҡошсоҡтары аслыҡтан бәлтерәп
Аллаға ярҙам һорап ҡысҡырған саҡта+?

39

39^1Тау кәзәләренең ҡасан бәрәсләргә тейешлеген беләһеңме?

Боландарҙың быҙаулағанын күҙәткәнең бармы+?

2Быуаҙ йөрөгән айҙарын хисаплап сығара алаһыңмы?

Тыуҙырыр мөҙҙәттәре еткәнен,
3Теҙ сүгеп бәрәсләрҙәрен,
Йөктәренән ҡотолорҙарын,
4Бәрәстәре ҡырҙарҙа үҫеп, көсәйеп,

Уларҙы ташлап китер, кире ҡайтмаҫын беләһеңме?

5Кем ҡырағай ишәктәрҙе иреккә ебәрҙе,

Кем уларҙың тышауҙарын өҙҙө?

6Уларға төйәк итеп Мин даланы,

Торлаҡ итеп тоҙло ерҙе бирҙем.

7Ҡалаларҙағы шау-шыуҙан йыраҡ улар,

Ҡыуалаусының аҡырғанын ишетмәй.

8Аҙыҡ эҙләп тау-таш ҡыҙыралар,

Һәр бөртөк йәшел үләнде ҡалдырмай эҙләйҙәр.

9Ҡырағай үгеҙ һиңә хеҙмәт итергә теләрме?

Һинең утлыҡсаң янында төнәрме?

10Бураҙна һалһын тип уны арҡанлай алырһыңмы?

Артыңдан үҙәндәрҙә сиҙәм асып барырмы?

11Уның ҡеүәтле көсөнә таяна алырһыңмы?

Ауыр эшеңде уға йөкмәтә алырһыңмы?

12Игенеңдең уңышын ташыуына,

Ырҙыныңа илтеүенә ышанырһыңмы?

13Ҡанаттарын ҡыуанып ҡаға дөйәғош:
Ҡыҫҡа улар – әммә ниндәй мамыҡ-ҡауырый!
14Туҙанда йылынып ятһын өсөн,
Дөйәғош йомортҡаларын ергә ташлап китә;
15Аяҡ аҫтында ярылып иҙелерен,

Ҡырағай йәнлектәр тарафынан тапалырын аңламай.

16Себештәренә ҡарата аяуһыҙ ул, әйтерһең дә улар ят;

Тырышлығы бушҡа китер тип тә ҡурҡмай+.

17Сөнки Алла уға аҡылдан өлөш сығармаған,

Аңлау ҡеүәһе бирмәгән.

18Әммә тороп йүгерергә тотонһа,

Атты ла, һыбайлыны ла көлкөгә ҡалдыра!

19Атҡа көстө һин бирҙеңме,
Уның муйынына ялын таҡҡан һинһеңме?
20Саранча һымаҡ сабырға өйрәттеңме?
Ғорур кешнәүе ниндәй дәһшәтле;+
21Тояҡтары менән ерҙе сапсый,
Көс-ҡеүәтенә сыҙаша алмай,
Ҡурҡыу белмәй алышҡа ынтыла.
22Хәүеф-хафа уның өсөн көлкө генә,
Ҡылыс алдында ла артҡа сикмәҫ.
23Өҫтөнә тағылған һаҙаҡта уҡ сыңлай,
Һөңгө менән ҡалҡан ялтырай.
24Ажарынан ул ерҙе кимерә,
Борғо тауышына бейеп тора,+
25Борғо ҡысҡыртыуға – кешнәп ебәрә.
Алыҫтан уҡ алыш еҫен тоя,
Ғәскәр башлыҡтарының һөрәнен,
Яу оранын ишетә.

26Ҡарсыға күктә һинең аҡылың менән кәйеләме,
Ҡанат йәйеп, көньяҡҡа осамы?
27Һинең бойороғоң менән күтәреләме бөркөт,
Юғарыла үҙенә оя ҡорамы?
28Ул ҡаяла төйәкләнә,
Ҡәлғәһе – ҡая таштар, шунда төнөн үткәрә;
29Шунан ул ҡорбанын күҙләй,
Күҙҙәре алыҫ-алыҫтан күрә.
30Ҡошсоҡтарын ҡан менән туйҙыра,
Ҡайҙа үләкһә, ул шунда».

31Раббы Әйүпкә былай тине:

32«Һиңәме ни, эй бәхәссе, сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенә өйрәтергә?

Алланы ғәйепләүсе Уға яуап ҡайтарһын!»+

33Шул саҡ Әйүп Раббыға былай тип яуап ҡайтарҙы:

34«Мин һиңә яуап бирергә лайыҡ түгел,

Ауыҙымды усым менән томалайым+.

35Мин бер әйттем – башҡаса дауам итеп тормайым,

Ике әйттем, бүтән өндәшмәйем».

40

40^1Шул саҡ Раббы ғәрәсәт эсенән Әйүпкә былай тип яуапланы:+

2«Әйҙә, ирҙәрсә билеңде быу ҙа,

Мин һорайым, ә һин аңлатып бир+.

3Ысынлап та Минең ғәҙеллегемде бушҡа сығараһыңмы?

Үҙеңде хаҡ тип иҫбатлар өсөн

Мине ғәйепләмәксеһеңме+?

4Һин дә Алла һымаҡ ҡеүәтлеме?

Тауышың Уныҡылай күкрәйме+?

5Улай икән, үҙеңде бөйөклөк һәм мөһабәтлек менән биҙә,

Балҡышҡа һәм күркәмлеккә сорнал.

6Ташып килгән асыуыңды түк,

Ғорурҙарға ҡара ла күндәм ит.

7Бөтә тәкәбберҙәргә ҡара ла түбәнһет,

Залимдарҙы торған урынында ҡыра һуҡ.

8Барыһын да бергә тупраҡҡа күм,

Ер аҫтында йөҙҙәрен ҡапла.

9Шул сағында Мин һине маҡтармын,

Уң ҡулың үҙеңде ҡотҡара, тиермен+.

10Бына бегемот. Уны ла һинең кеүек үк Мин бар ҡылдым.

Ул үгеҙ шикелле үлән ашай+.

11Ҡара, боттары ниндәй ҡеүәтле,

Ҡорһағының мускулдары көслө.

12Ҡойроғо кедр ағасы кеүек,

Янбашындағы һеңерҙәре бергә үрелгән.

13Һөйәктәре баҡыр борғо һымаҡ,

Һөлдәләре тимер таяҡтай.

14Алланың тәүге ғәмәлдәре ул;

Тик Яратыусыһы ғына уға ҡылыс менән яҡынлаша алыр.

15Бөтә ҡырағай йәнлектәр уйнап йөрөгән тауҙар
Уға ашарға бирә.
16Ул сәнскәкле лотос аҫтында,
Һаҙлыҡтарҙа ҡамыш араһында боҫоп ята;
17Лотостар уларҙы күләгәһе менән ҡаплар,
Йылға талдары тирә-яҡтан уратыр.
18Йылға шарлап аҡҡандан да өркмәҫ;
Тыныс ҡалыр хатта Иордан йылғаһы
Боғаҙына эркелгән саҡта ла.
19Берәйһе уны ҡармаҡҡа эләктерә
Йәки ырғаҡ менән томшоғон аймай алырмы?

20Ливъяҫанды ҡармаҡҡа тота алаһыңмы?

Телен арҡан менән бәйләй алаһыңмы?

21Моронона дүңгәләк кейҙереп,

Яңаҡ һөйәген ырғаҡ менән тишә алаһыңмы?

22Һиңә ҡабат-ҡабат ялбарырмы?

Йомшаҡ һүҙҙәр менән өндәшерме?

23Һинең менән килешеү төҙөрмө?

Һиңә мәңге ҡол булырға вәғәҙә бирерме+?

24Ҡош менән уйнаған кеүек, уның менән уйнарһыңмы?

Ҡыҙҙарыңа ҡыҙыҡ өсөн уға таҫма тағырһыңмы?

25Балыҡсылар уны күпмегә һатырға сауҙалашырмы?

Сауҙагәрҙәргә бүлеп бирерме?

26Уның тиреһен һөңгө менән сәнскеләй алырһыңмы?

Башын һалдау менән яра алырһыңмы?

27Ҡағылып ҡара – ҡабат бер ҙә ынтылмаҫһың,

Ул алышты һис тә онота алмаҫһың!

41

41^1Уны тотам тип өмөтләнмә лә:

Бер күреүҙән ултыра төшөрһөң+.

2Уны ҡуҙғатырға йөрәге еткән кеше юҡ.

Шулай булғас кем Минең ҡаршымда тора алыр?

3Кем Миңә берәй нәмә бирҙе лә

Мин уға бурыслы булып ҡалдым?

Күктәр аҫтындағы бар нәмә – Минеке+.

4Ливъяҫандың аяҡтары, көсө,

Кәүҙәһенең мөһабәтлеге хаҡында

Өндәшмәйенсә ҡала алмайым.

5Кем уның тиреһен тунай ала?

Ике ҡат көбөн кем тишә ала?

6Кемдең ҡулынан килә ҡапҡалай ауыҙын асыу?

Осло тештәренең теҙмәһе ҡот осҡос.

7Арт һаны ҡат-ҡат ҡалҡандар менән ҡаплы.

Улар мисәтләнгән кеүек бик ныҡ беркетелгән,

8Бер-береһенә терәлеп теҙелгәндәр,

Араларынан хатта һауа үтерлек түгел.

9Шул тиклем тығыҙ торалар,

Йәбешкәндәр, айырырмын тимә.

10Бышҡырһа, йәшен йәшнәгән һымаҡ;

Күҙҙәре – таң нурҙарына оҡшаш.

11Ауыҙынан ут-ялҡын бөркөлә,

Көйҙөргөс осҡондар атыла.

12Морон тишектәренән төтөн бөркөлә,

Әйтерһең, ҡамыш яҡҡан усаҡта ҡаҙан ҡайнай;

13Һулышынан күмер дөрләп китә,

Ауыҙынан ялҡын урғыла.

14Муйынында ҡеүәт йәшәй,

Уның алдында хатта дәһшәт тә бейеп тора.

15Итләс тәне ҡойоп ҡуйған һымаҡ тығыҙ;

Шул ҡәҙәрле ҡаты, һис ҡаҡшатам тимә.

16Йөрәге таштай ҡаты,

Ҡул тирмәненең аҫҡы ташылай.

17Ливъяҫан ҡуҙғалғанда, бәһлеүәндәр ҙә ҡурҡа,

Ул ташланғанда артҡа сигенә.

18Уға ҡаршы ҡылыс күтәреү файҙаһыҙ,

Һөңгө лә, уҡ та, һис бер ҡорал сыҙамаҫ.

19Тимерҙе ул һалам һымаҡ күрер,

Баҡыр уға сөрөк ағас кеүек.

20Атҡан уҡтан ҡасмаҫ,

Ә һапҡы ташын кәбәк һымаҡ та күрмәҫ.

21Суҡмарҙы һалам тип ҡабул итер,

Һөңгөнөң һыҙғырып осоуынан көлөр.

22Ҡорһаҡ аҫты сүлмәк ватыҡтары кеүек осло:

Мәтене ашлыҡ һуҡҡыс һымаҡ аҡтарып бара.

23Даръяны ҡаҙан кеүек ҡайнатыр;

Диңгеҙҙе ҡайнаған еҫле майҙай болғатыр.

24Йөҙгәндә артынан балҡып торған эҙ ҡалдырыр;

Аҡ күбектәр сал сәстәй тойолор.

25Ер йөҙөндә ундай йән эйәһе юҡ башҡаса;

Ҡурҡыуһыҙ яратылған бер мәхлүк.

26Бөтөн тәкәбберҙәргә ул өҫтән аҫҡа ҡарай;

Бөтөн мәғрур януарҙарҙың хакимы ул».

42

Әйүптең Раббыға яуабы:

Әйткән һүҙҙәремдән кире ҡайтам

42^1Шунан Әйүп Раббыға былай тип яуап бирҙе:

2«Беләм: бөтәһе лә Һинең ихтыярҙа;
Ниәтеңдән Һине бер нәмә лә туҡтата алмай+.
3„Белдекһеҙ һүҙҙәре менән

Минең ниәтемә ҡара яҡҡан кем ул?“ – тип һораның.

Ысынлап та, үҙем аңламаған нәмәләр хаҡында,

Башым етмәҫ ғәжәйеп ғәмәлдәр тураһында һөйләнем+.

4„Һин тыңлап тор, Мин һөйләйем;

Мин һорайым, һин аңлатып бир“, – тинең+.

5Быға тиклем мин Һинең хаҡта ишетеп кенә белә инем;

Әле иһә үҙ күҙҙәрем менән күрҙем.

6Шуға күрә әйткән һүҙҙәремдән кире ҡайтам,

Көл-туҙан өҫтөндә ултырған килеш тәүбә итәм»+.

Әйүптең тулыһынса аҡланыуы һәм бәрәкәтенең ҡайтыуы

7Әйүп менән һөйләшкәндән һуң, Раббы Темандан килгән Әлифазға:

– Һиңә һәм ике дуҫыңа асыуым ҡаты, – тине, – сөнки һеҙ Минең турала ҡолом Әйүп кеүек дөрөҫ һөйләмәнегеҙ+. 8Инде ете үгеҙ, ете һарыҡ тәкәһе алығыҙ ҙа, ҡолом Әйүп янына барып, үҙегеҙ өсөн тотош яндырыу ҡорбаны салығыҙ. Ҡолом Әйүп һеҙҙең хаҡҡа доға ҡылһын. Мин, уның доғаһын ҡабул итеп, ахмаҡлығығыҙ өсөн, Минең турала ҡолом Әйүп кеүек дөрөҫ һөйләмәгәнегеҙ өсөн, һеҙгә тейешле язаны бирмәм+.

9Шунан Темандан килгән Әлифаз, Шуах кешеһе Билдад, Нағамандан килгән Софар Раббы ҡушҡанса эшләнеләр. Раббы Әйүптең доғаһын ҡабул итте+.

10Әйүп дуҫтары хаҡына доға ҡылғандан һуң, Раббы уға мул тормошон элеккегә ҡарағанда ике тапҡырға арттырып кире ҡайтарып бирҙе+. 11Әйүптең бөтә ағай-энеләре менән апай-һеңлеләре, элекке таныштарының барыһы ла уға килде һәм уның өйөндә ашаны-эсте, Раббы күндергән бәлә-ҡазалар өсөн йыуатты, һәр береһе берәр кесита көмөш һәм берәр алтын алҡа бүләк итте+.

12Раббы Әйүптең ҡалған көндәрен элеккеләренә ҡарағанда ла бәрәкәтлерәк итте. Инде уның ун дүрт мең ваҡ малы, алты мең дөйәһе, мең пар үгеҙе һәм мең инә ишәге бар ине. 13Әйүптең ете улы менән өс ҡыҙы тыуҙы+. 14Тәүге ҡыҙына Емима, икенсеһенә Ҡесиға, өсөнсөһөнә Ҡәрән-Һаппух[*] тип исем ҡушты. 15Бөтә илдә Әйүптең ҡыҙҙарынан да гүзәлерәк ҡыҙҙар юҡ ине. Аталары уларға ла ағай-энеләре менән бер тигеҙ мираҫ бирҙе+.

16Бынан һуң Әйүп йөҙ ҙә ҡырҡ йыл йәшәне, үҙенең балаларын һәм балаларының балаларын дүртенсе быуынға тиклем күрҙе+. 17Ул ҡартайып, тормошта бөтәһен дә татып-кисереп вафат булды.

* 1:6 Илаһи заттар – йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «Алла улдары» йәки «аллаларҙың улдары».

* 1:6 Шайтан – йәһүд телендә һүҙмә-һүҙ: «сатан» – «ҡаршы тороусы, ғәйепләүсе, кешегә яла яғыусы» тигән мәғәнәлә.

* 3:8 Ливъяҫан – бөгөнгө көндә беҙгә мәғлүм булмаған ғәләмәт ҙур һыу хайуаны.

* 6:14 Йәһүд телендә был һөйләмде «Сараһыҙ ҡалған дуҫына мәрхәмәт күрһәтмәгән бәндә сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһенән ҡурҡыуҙы онотҡан» тип тә аңларға мөмкин.

* 9:13 Раһав – мифологияла хаос һәм яуыз көстәрҙе белдергән диңгеҙ аждаһаһы.

* 38:40 Боҫҡон – руссаһы: засада.

* 42:14 Емима; Ҡесиға; Ҡәрән-Һаппух – Емима йәһүд телендә – «алатуба», Ҡесиға – «дәрсен сәскәһе», Ҡәрән-Һаппух «ҡара һөрмә» тигән мәғәнәлә.

+ 1:1 Баш 22:21, Йер 25:20, Һҡт 4:21, Зөл 14:14, Зөл 14:20, Яҡ 5:11, Баш 6:9, Зәб 17:22-24

+ 1:3 Хак 6:3
+ 1:5 1 Бат 16:5, Баш 8:20
+ 1:6 Әйп 2:1, Әйп 38:7
+ 1:7 1 Птр 5:8
+ 1:10 Зәб 127:2
+ 1:11 Рут 1:13, Әйп 19:21
+ 1:15 3 Бат 10:1
+ 1:16 4 Бат 1:10
+ 1:17 Хак 7:16, 1 Бат 11:11, 4 Бат 24:2
+ 1:20 Баш 37:29, Баш 37:34

+ 1:21 Баш 3:19, Вәғ 3:10, Вәғ 5:14, 1 Тим 6:7, Зәб 112:2

+ 2:1 Әйп 1:6
+ 2:7 Сығ 9:9, Ҡнн 28:35
+ 2:8 Зөл 27:30, Юнс 3:6
+ 2:10 Зәб 38:2

+ 2:11 Хик 17:17, Баш 36:15, Йер 49:7, Баш 25:2

+ 2:12 Баш 37:29, Зөл 27:30
+ 2:13 Һҡт 2:10, Зөл 3:15
+ 3:3 Йер 20:14-18
+ 3:11 Әйп 10:18-19
+ 3:16 Зәб 57:8, Вәғ 6:3
+ 3:20 Йер 20:18
+ 3:21 Йер 8:3, Асл 9:6
+ 3:22 Вәғ 3:20
+ 3:23 Әйп 19:8
+ 3:25 Хик 10:24, Ишғ 66:4
+ 4:3 Ишғ 35:3
+ 4:6 Әйп 1:1
+ 4:7 Зәб 33:10-11, Зәб 36:25, Хик 10:3
+ 4:8 Хик 22:8, Глт 6:7-8

+ 4:9 Сығ 15:8, Зәб 17:16, Әйп 15:30, Ишғ 30:33

+ 4:13 Баш 15:12, Әйп 33:15
+ 4:14 Зәб 118:120
+ 4:16 3 Бат 19:12
+ 4:17 Әйп 9:2, Әйп 25:4, Зәб 142:2, Вәғ 7:20
+ 4:18 Әйп 15:15
+ 4:21 Әйп 36:12
+ 5:1 Әйп 15:15, Зәб 88:6, Зәк 14:5
+ 5:2 Хик 29:11
+ 5:9 Әйп 9:10, Әйп 37:5
+ 5:10 Зәб 64:10, Зәб 146:8
+ 5:11 1 Бат 2:7
+ 5:13 Әйп 18:7, 1 Кор 3:19
+ 5:14 Ҡнн 28:29, Әйп 12:25, Ишғ 59:10
+ 5:15 Зәб 34:10
+ 5:16 Зәб 62:12, Зәб 106:42
+ 5:17 Зәб 93:12, Хик 3:11
+ 5:18 Ҡнн 32:39, Ишғ 30:26, Һош 6:1
+ 5:19 Зәб 33:20, Хик 6:16, Хик 30:18
+ 5:20 3 Бат 17:6, Зәб 32:19, Зәб 36:19
+ 5:21 Зәб 30:21
+ 5:25 Зәб 71:16
+ 5:26 Баш 15:15, Баш 25:8
+ 6:3 Хик 27:3
+ 6:4 Ҡнн 32:23, Зәб 37:3, Һҡт 3:13
+ 6:9 3 Бат 19:4, Юнс 4:3
+ 6:15 Зәб 40:10, Йер 15:18

+ 6:19 Баш 25:15, Ишғ 21:14, Йер 25:23, 3 Бат 10:1

+ 6:26 Әйп 15:2
+ 7:1 Әйп 14:6, Әйп 14:14
+ 7:2 Лев 19:13
+ 7:4 Ҡнн 28:67
+ 7:6 Әйп 9:25, Ишғ 38:12, Әйп 17:11
+ 7:8 Әйп 20:9
+ 7:10 Зәб 36:10, Зәб 102:16

+ 7:16 Әйп 9:21, Әйп 10:1, Әйп 10:20, Вәғ 1:2, Зәб 38:6-7, Зәб 61:10, Зәб 143:4

+ 7:17 Зәб 8:5, Зәб 143:3
+ 7:18 Зәб 10:5
+ 7:19 Әйп 14:6, Зәб 38:14
+ 7:20 Әйп 16:12, Һҡт 3:12
+ 8:1 Әйп 2:11
+ 8:3 Әйп 34:12
+ 8:6 Хик 3:33
+ 8:8 Ҡнн 32:7
+ 8:9 Зәб 101:12, Вәғ 6:12
+ 8:12 Зәб 128:6

+ 8:13 Зәб 9:18, Әйп 27:8, Хик 10:28, Хик 11:7

+ 8:14 Ишғ 59:6
+ 8:15 Әйп 27:18
+ 8:18 Әйп 7:10
+ 8:21 Зәб 125:2
+ 8:22 Зәб 108:29
+ 9:2 Әйп 4:17, Әйп 15:14, Әйп 25:4
+ 9:3 Әйп 10:2
+ 9:6 Ишғ 2:19, Ишғ 13:13, Хаг 2:6

+ 9:8 Әйп 26:7, Зәб 103:2, Ишғ 40:22, Йер 10:12, Йер 51:15

+ 9:9 Әйп 38:31-32, Ғам 5:8
+ 9:10 Әйп 5:9
+ 9:13 Әйп 26:12, Зәб 88:11, Ишғ 51:9
+ 9:15 1 Кор 4:4
+ 9:19 Йер 49:19, Йер 50:44
+ 9:20 Әйп 15:6
+ 9:21 Әйп 1:1, Әйп 1:8, Әйп 7:16, Әйп 10:1
+ 9:22 Вәғ 9:2, Зөл 21:3
+ 9:24 Әйп 12:17
+ 9:25 Әйп 7:6
+ 9:30 Йер 2:22

+ 9:32 Әйп 33:13, Әйп 39:32, Вәғ 6:10, Ишғ 45:9, Рим 9:20

+ 10:1 Әйп 7:16, Әйп 9:21
+ 10:2 Әйп 9:3
+ 10:4 1 Бат 16:7
+ 10:7 Әйп 2:3, Ҡнн 32:39, Ишғ 43:13
+ 10:8 Зәб 118:71
+ 10:9 Әйп 4:19, Әйп 33:6, Ишғ 64:8
+ 10:10 Зәб 138:13
+ 10:17 Әйп 19:12
+ 10:18 Әйп 3:11-12, Йер 20:14-18
+ 10:20 Әйп 14:1, Әйп 7:16
+ 10:21 Зәб 87:7, Зәб 87:13, Зәб 38:14
+ 11:1 Әйп 2:11
+ 11:4 Әйп 10:7
+ 11:8 Зәб 138:8
+ 11:10 Әйп 9:12, Әйп 12:14
+ 11:13 Зәб 142:6
+ 11:14 Әйп 22:23

+ 11:17 Әйп 22:28, Хик 4:18, Ишғ 60:3, Днл 12:3

+ 11:19 Хик 3:24

+ 12:4 Зәб 90:14, Әйп 16:10, Әйп 17:2, Әйп 30:1

+ 12:6 Әйп 21:7
+ 12:10 Иҫп 16:22, Днл 5:23, Ғмл 17:28
+ 12:11 Әйп 34:3
+ 12:12 Әйп 32:7
+ 12:14 Вәғ 7:13, Әйп 11:10
+ 12:17 Әйп 9:24
+ 12:18 Днл 2:21, Днл 5:20
+ 12:21 Зәб 106:40, Ишғ 40:23
+ 12:22 Днл 2:22, Вәғ 12:14, 1 Кор 4:5
+ 12:23 Ишғ 9:3, Ишғ 26:15
+ 12:24 Зәб 106:40
+ 12:25 Ҡнн 28:29, Әйп 5:14, Зәб 106:27
+ 13:3 Әйп 23:4
+ 13:5 Хик 17:28
+ 13:9 Глт 6:7
+ 13:19 Ишғ 50:8
+ 13:21 Зәб 38:11, Әйп 33:7
+ 13:22 Әйп 14:15
+ 13:24 Әйп 19:11, Әйп 33:10
+ 13:25 Зәб 82:14
+ 13:26 Зәб 24:7
+ 13:27 Әйп 33:11
+ 13:28 Ишғ 50:9, Яҡ 5:2
+ 14:1 Әйп 15:14, Әйп 25:4, Баш 47:9

+ 14:2 1 Йыл 29:15, Зәб 101:12, Зәб 143:4, Вәғ 6:12, Вәғ 8:13

+ 14:4 Әйп 15:14
+ 14:6 Әйп 7:19, Әйп 7:1-2
+ 14:11 Ишғ 19:5
+ 14:12 Зәб 88:30
+ 14:13 Әйп 21:13
+ 14:14 Ишғ 26:19, Әйп 7:1
+ 14:15 Әйп 13:22
+ 14:16 Әйп 31:4, Әйп 34:21
+ 14:21 Вәғ 9:5
+ 15:1 Әйп 2:11
+ 15:2 Әйп 16:3, Әйп 6:26
+ 15:6 Әйп 9:20, Лк 19:22
+ 15:7 Хик 8:25, Зәб 89:3
+ 15:8 Йер 23:18
+ 15:9 Әйп 12:3, Әйп 13:2

+ 15:14 Әйп 4:17, Әйп 9:2, Әйп 14:1, Әйп 25:4-6, Зәб 50:7

+ 15:15 Әйп 4:18, Әйп 5:1, Зәб 88:6, Зәк 14:5
+ 15:16 Әйп 34:7, Хик 19:28, Әйп 25:6
+ 15:18 Зәб 77:4
+ 15:27 Зәб 72:7
+ 15:30 Әйп 4:9
+ 15:32 Әйп 22:16, Зәб 54:24
+ 15:34 Әйп 20:26, Зәб 20:10
+ 15:35 Зәб 7:15, Ишғ 59:4, Яҡ 1:15
+ 16:3 Әйп 15:2
+ 16:7 Әйп 1:15-19
+ 16:9 Зәб 34:15, Зәб 36:12

+ 16:10 Әйп 12:4, Әйп 17:2, Әйп 30:1, Ишғ 50:6

+ 16:12 Әйп 7:20
+ 16:13 Әйп 20:25
+ 16:19 Зәб 88:38
+ 17:2 Әйп 12:4, Әйп 16:10, Әйп 30:1
+ 17:3 Зәб 118:122, Хик 22:26
+ 17:6 Ҡнн 28:37, Әйп 30:9
+ 17:11 Әйп 7:6
+ 17:12 Ишғ 5:20
+ 17:13 Вәғ 12:5
+ 18:1 Әйп 2:11, Әйп 8:1
+ 18:3 Зәб 72:22
+ 18:5 Әйп 21:17, Хик 13:9, Хик 24:20
+ 18:7 Әйп 5:13
+ 18:8 Зәб 9:16, Зәб 139:6
+ 18:11 Әйп 15:21, Әйп 20:25, Әйп 27:20
+ 18:15 Баш 19:24, Зәб 10:6, Зөл 38:22
+ 18:17 Әйп 24:20, Зәб 33:17, Хик 10:7
+ 18:19 Зәб 20:11
+ 18:21 Хак 2:10, Йер 9:3, 2 Тес 1:8
+ 19:7 Әйп 24:12, Хав 1:2
+ 19:8 Әйп 3:23, Һҡт 3:9
+ 19:9 Зәб 88:40
+ 19:11 Әйп 13:24, Әйп 33:10
+ 19:12 Әйп 10:17, Әйп 30:12, Һҡт 3:5

+ 19:13 Зәб 30:12, Зәб 37:11, Зәб 68:9, Зәб 87:9

+ 19:17 Әйп 2:9
+ 19:18 4 Бат 2:23
+ 19:21 Рут 1:13, Әйп 1:11
+ 19:23 Ишғ 30:8
+ 19:24 Йер 17:1
+ 19:25 Хик 23:11, Ишғ 43:14
+ 19:26 Зәб 16:15, 1 Ях 3:2
+ 19:29 Вәғ 12:14
+ 20:1 Әйп 2:11, Әйп 11:1
+ 20:4 Баш 2:7, Ҡнн 4:32
+ 20:6 Ишғ 14:13-14
+ 20:7 Зәб 82:11
+ 20:8 Ишғ 29:7
+ 20:9 Әйп 7:8, Әйп 7:10
+ 20:12 Зәб 9:28
+ 20:25 Әйп 16:13
+ 20:26 Әйп 15:34, Зәб 20:10, Ғвр 12:29
+ 20:29 Әйп 27:13, Әйп 31:2
+ 21:3 Әйп 16:20
+ 21:5 Хик 30:32, Мих 7:16

+ 21:7 Әйп 12:6, Зәб 72:3-4, Вәғ 8:14, Йер 12:1, Млх 3:15

+ 21:14 Әйп 22:17
+ 21:15 Сығ 5:2
+ 21:16 Әйп 22:18, Зәб 1:1
+ 21:17 Әйп 18:5-6, Хик 13:9, Хик 24:20
+ 21:18 Зәб 1:4, Зәб 82:14, Хик 10:25
+ 21:19 Сығ 20:5

+ 21:20 Зәб 74:8, Ишғ 51:17, Йер 25:15, Ғов 1:16, Асл 14:10

+ 21:22 Ишғ 40:14, Рим 11:35, 1 Кор 2:16, Әйп 4:18, Әйп 15:15

+ 21:30 Хик 16:4
+ 21:31 Ҡнн 7:10
+ 22:1 Әйп 2:11, Әйп 4:1, Әйп 15:1
+ 22:3 Әйп 35:7
+ 22:6 Сығ 22:6, Ҡнн 24:13
+ 22:7 Әйп 31:17
+ 22:9 Әйп 31:21, Ишғ 10:2, Зөл 22:7
+ 22:10 Әйп 18:8
+ 22:11 Юнс 2:4
+ 22:12 Әйп 35:5
+ 22:13 Зәб 72:11, Зәб 93:7
+ 22:16 Әйп 15:32
+ 22:17 Әйп 21:14
+ 22:18 Әйп 21:16
+ 22:19 Зәб 51:8, Зәб 57:11
+ 22:22 Хик 2:6
+ 22:23 Әйп 11:14
+ 22:24 Баш 10:29, 3 Бат 9:28, 1 Йыл 29:4
+ 22:26 Зәб 36:4, Ишғ 58:14
+ 22:27 Зәб 49:14, Вәғ 5:3

+ 22:28 Әйп 11:17, Хик 4:18, Ишғ 60:3, Днл 12:3

+ 22:30 Яҡ 5:15
+ 23:4 Әйп 13:3, Әйп 16:21
+ 23:10 Зәб 138:3, Зәб 65:10, 1 Птр 1:7
+ 23:13 Хик 19:21, Ишғ 14:26, Днл 4:32
+ 24:2 Ҡнн 19:14, Хик 22:28, Хик 23:10
+ 24:4 Ғам 2:7, Хик 28:28
+ 24:7 Сығ 22:26-27
+ 24:12 Хав 1:2
+ 24:13 Ях 3:19-20
+ 24:15 Хик 7:9
+ 24:20 Әйп 18:17
+ 24:24 Зәб 36:10
+ 25:1 Әйп 2:11, Әйп 8:1, Әйп 18:1
+ 25:3 Маҫ 5:45

+ 25:4 Әйп 4:17, Әйп 9:2, Әйп 15:14, Зәб 142:2

+ 25:6 Әйп 15:16, Зәб 21:6, Ишғ 41:14
+ 26:6 Зәб 138:8, Хик 15:11
+ 26:7 Әйп 9:8
+ 26:8 Хик 30:4
+ 26:10 Баш 1:9, Баш 1:10, Хик 8:29
+ 26:11 Зәб 103:7
+ 26:12 Әйп 9:13, Зәб 88:11, Ишғ 51:9
+ 26:13 Ишғ 27:1
+ 27:2 Әйп 34:5
+ 27:3 Әйп 33:4
+ 27:8 Әйп 8:13

+ 27:9 Зәб 17:42, Зәб 65:18, Хик 1:28, Хик 28:9, Ях 9:31

+ 27:13 Әйп 20:29
+ 27:14 Ишғ 1:22
+ 27:15 Зәб 77:64
+ 27:16 Зәк 9:3
+ 27:17 Зәб 38:7, Хик 13:22
+ 27:18 Әйп 8:15
+ 27:19 Зәб 48:18
+ 27:21 Әйп 30:22
+ 27:23 Һҡт 2:15
+ 28:12 Хик 16:16, Вәғ 7:24
+ 28:13 Зәб 26:13, Ишғ 53:8, Зөл 26:20
+ 28:15 Хик 3:14-15

+ 28:16 Баш 10:29, 3 Бат 9:28, 1 Йыл 29:4, Әйп 22:24

+ 28:18 Хик 8:11
+ 28:26 Әйп 38:25
+ 28:27 Хик 8:22

+ 28:28 Зәб 110:10, Хик 1:7, Хик 9:10, Хик 3:7, Хик 14:16

+ 29:3 2 Бат 22:29, Зәб 17:29, Зәб 118:105
+ 29:5 Әйп 1:2
+ 29:6 Баш 49:12
+ 29:10 Зәб 136:6
+ 29:12 Зәб 81:5, Хик 31:8
+ 29:14 Зәб 131:9
+ 29:16 Хик 14:21, Хик 29:7

+ 29:17 Зәб 3:7, Зәб 13:4, Зәб 57:7, Хик 30:14

+ 29:23 Зәб 118:129
+ 30:1 Әйп 12:4, Әйп 16:10, Әйп 17:2
+ 30:9 Ҡнн 28:37, Әйп 17:6
+ 30:10 Зәб 87:9
+ 30:12 Әйп 19:12
+ 30:15 Әйп 18:11
+ 30:22 Әйп 27:21
+ 30:26 Йер 8:15, Йер 14:19
+ 30:30 Һҡт 4:8, Зәб 101:3
+ 31:1 Хик 6:25, Маҫ 5:28
+ 31:2 Әйп 20:29
+ 31:4 2 Йыл 16:9, Хик 15:3, Зәк 4:10
+ 31:6 Днл 5:27
+ 31:8 Лев 26:16
+ 31:9 Әйп 24:15
+ 31:10 Ҡнн 28:30, Йер 8:10
+ 31:12 Хик 6:27-29
+ 31:15 Хик 22:2
+ 31:17 Әйп 22:7
+ 31:18 Яҡ 1:27
+ 31:20 Әйп 29:13
+ 31:21 Әйп 22:9
+ 31:24 Мрк 10:22, Мрк 10:24
+ 31:25 Зәб 61:11
+ 31:27 Ҡнн 4:19
+ 31:29 Хик 24:17-18
+ 31:30 Маҫ 5:44, Рим 12:14
+ 31:32 Хак 19:20-21
+ 31:33 Әйп 28:13
+ 31:35 Әйп 13:22
+ 31:40 Баш 3:18
+ 32:2 Баш 22:21
+ 32:4 Әйп 15:10
+ 32:7 Әйп 12:12
+ 32:8 Әйп 33:4, Зәб 118:100
+ 32:20 Зәб 38:4, Йер 6:11, Йер 20:10

+ 33:4 Баш 2:7, Әйп 27:3, Әйп 32:8, Зәб 103:30, Ғмл 17:25

+ 33:6 Әйп 4:19, Әйп 10:9, Ишғ 64:8

+ 33:7 Әйп 13:21

+ 33:9 Әйп 9:21, Әйп 10:7, Әйп 12:4, Әйп 16:17, Әйп 27:5-6, Әйп 32:1

+ 33:10 Әйп 13:24, Әйп 19:11
+ 33:11 Әйп 13:27, Әйп 14:16
+ 33:13 Әйп 9:32, Әйп 39:32
+ 33:15 Иҫп 12:6, Әйп 4:13
+ 33:16 Әйп 36:10
+ 33:19 Әйп 30:17
+ 33:20 Зәб 101:5, Зәб 106:18
+ 33:23 Зәб 33:8
+ 33:24 Зәб 48:8
+ 33:25 4 Бат 5:14
+ 33:26 Зәб 16:15
+ 33:28 Зәб 15:10, Ишғ 38:17
+ 33:30 Зәб 55:14
+ 34:3 Әйп 12:11
+ 34:5 Әйп 27:2, Әйп 33:9
+ 34:7 Әйп 15:16, Хик 19:28
+ 34:8 Зәб 1:1
+ 34:9 Әйп 9:22, Әйп 21:16
+ 34:10 Баш 18:25, Зәб 91:16
+ 34:11 Хик 24:12, Зәб 61:13
+ 34:12 Әйп 8:3

+ 34:15 Баш 3:19, Зәб 89:4, Зәб 103:29, Вәғ 3:20, Вәғ 12:7

+ 34:19 Әйп 31:15, Хик 22:2
+ 34:20 Днл 8:25
+ 34:21 Әйп 14:16, Әйп 31:4
+ 34:22 Зәб 138:12
+ 34:24 Зәб 2:9
+ 34:28 Әйп 35:9
+ 34:35 Әйп 35:15
+ 34:37 Әйп 27:23, Һҡт 2:15
+ 35:3 Әйп 9:22, Әйп 21:16
+ 35:5 Әйп 22:12
+ 35:7 Әйп 22:2-3
+ 35:9 Сығ 2:23, Әйп 34:28, Вәғ 4:1, Вәғ 5:7
+ 35:10 Зәб 41:9
+ 35:12 Әйп 27:9
+ 35:14 Әйп 9:11, Әйп 23:9

+ 35:16 Әйп 34:35, Әйп 34:37, Әйп 38:2, Әйп 42:3

+ 36:4 Әйп 37:16
+ 36:6 Әйп 34:28
+ 36:7 Зәб 33:16, 1 Бат 2:8
+ 36:8 Зәб 106:10
+ 36:10 Әйп 33:16
+ 36:12 Ишғ 1:19-20, Әйп 4:21
+ 36:16 Зәб 4:2
+ 36:19 Зәб 48:8, Хик 11:4
+ 36:26 Зәб 101:28
+ 36:27 Хик 3:20
+ 36:32 Хав 3:4
+ 37:3 Әйп 36:30, Әйп 36:32
+ 37:4 2 Бат 22:14, Зәб 17:14, Зәб 28:3-4
+ 37:5 Әйп 5:9
+ 37:6 Зәб 148:8
+ 37:8 Зәб 103:22
+ 37:10 Әйп 38:29-30
+ 37:12 Зәб 148:8
+ 37:13 Сығ 9:18, 3 Бат 18:45
+ 37:16 Әйп 36:4
+ 37:18 Ишғ 44:24
+ 37:19 Ишғ 60:2
+ 37:24 Хик 15:33
+ 38:1 Әйп 40:1, Зәк 9:14
+ 38:2 Әйп 35:16, Әйп 42:3
+ 38:3 Әйп 40:2
+ 38:4 Зәб 103:5, Хик 8:29
+ 38:6 1 Бат 2:8
+ 38:7 Баш 6:2, Әйп 1:6, Әйп 2:1
+ 38:8 Баш 1:9, Зәб 32:7, Зәб 103:9, Йер 5:22
+ 38:15 Әйп 18:5
+ 38:22 Зәб 134:7
+ 38:23 Йуш 10:11, Ишғ 30:30
+ 38:25 Әйп 28:26
+ 38:26 Зәб 106:35, Ишғ 35:6, Ишғ 41:18
+ 38:28 Әйп 5:10
+ 38:29 Әйп 37:10, Зәб 147:5
+ 38:30 Әйп 37:10
+ 38:31 Әйп 9:9, Ғам 5:8
+ 38:32 Әйп 9:9
+ 38:33 Йер 31:35
+ 38:39 Зәб 103:21
+ 38:40 Зәб 16:11
+ 38:41 Зәб 146:9
+ 39:1 Зәб 103:18
+ 39:16 Һҡт 4:3
+ 39:20 Йер 8:16
+ 39:24 Йер 4:19, Ғам 3:6
+ 39:32 Әйп 9:32, Әйп 33:13
+ 39:34 Әйп 42:6
+ 40:1 Әйп 38:1
+ 40:2 Әйп 38:3
+ 40:3 Әйп 32:2
+ 40:4 Әйп 37:4
+ 40:9 Зәб 97:1, Ишғ 59:16
+ 40:10 Иҫп 22:4
+ 40:23 Йуш 9:15, Йуш 9:27

+ 41:1 Әйп 3:8, Әйп 40:20, Зәб 73:14, Зәб 103:26, Ишғ 27:1

+ 41:3 Сығ 9:29, Зәб 23:1
+ 42:2 Баш 18:14, Йер 32:17, Маҫ 19:26
+ 42:3 Әйп 38:2
+ 42:4 Әйп 38:3, Әйп 40:2
+ 42:6 Әйп 2:8
+ 42:7 Әйп 2:11

+ 42:8 Иҫп 23:1, 1 Йыл 15:26, Баш 20:7, Яҡ 5:16

+ 42:9 Әйп 2:11
+ 42:10 Ишғ 40:2, Ишғ 61:7
+ 42:11 Әйп 19:13
+ 42:13 Әйп 1:2
+ 42:15 Иҫп 27:1-8
+ 42:16 Баш 50:23

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BSK

Ҡушымталар

Ҡушымталар

1. Һүҙлек

2. Шәжәрә

3. Исемдәрҙең бирелеше

4. Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

5. Аҡса берәмектәре

6. Боронғо ҡулъяҙмалар

7. Географик карталар

Һүҙлек

Һүҙлек

1. А

2. Б

3. Г

4. Ғ

5. Д

6. З

7. И

8. Й

9. К

10. Ҡ

11. Л

12. М

13. Н

14. Ө

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. У

20. Ү

21. Ф

22. Х

23. Һ

24. Ш

25. Э

26. Ә

27. Ю

28. Я

Аҡлау – Яңы Ғәһедтәге мәғәнәһе: Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша Алла кешеләрҙең гонаһтарын ярлыҡай, уларҙы Үҙе алдында тәҡүә һәм ғәйепһеҙ тип һанай. Ғайса Мәсихкә инанған кешене генә Алла аҡлай.

Римдарға 1:17; 3:22-28; Галаттарға 2:16

Ҡарарға: Тәҡүә, Хаҡлыҡ.

Аҡһаҡал – Иң тәүҙә ғаиләләге, нәҫелырыуҙағы иң өлкән, абруйлы, хөрмәтле кеше аҡһаҡал исеменә эйә булған. Аҙаҡ еврей халҡының һәм айырым йәмғиәттәрҙең башлыҡтарын шулай атай башлайҙар, улар хөкөм сығарыу, ҡатмарлы булмаған дәғүәләрҙе хәл итеү кеүек эштәр башҡара.

Сығыу 3:16; Лукас 7:3

Алашар – Бестерелгән ир кеше. Борон күп халыҡтарҙа батша ҡатындары йәшәгән йортта бестерелгән ирҙәр хеҙмәт иткән. Уларҙың батша һарайында абруй яулап, юғары вазифаларға өлгәшкәндәре лә булған, шуға ла «алашар» һүҙе йыш ҡына «батша һарайындағы чиновник» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланылған.

ІV Батшалар 25:19; Эстер 2:3; Ғәмәлдәр 8:27-39

Алла – Йәһүдсә «Эл», «Элоһим». Берҙәнбер, ҡөҙрәтле Зат, күк менән ерҙе, ундағы булған бөтә нәмәне Бар ҡылыусы. Ул кешеләрҙе лә Үҙ рәүешендә бар ҡылған һәм уларҙы бик ярата. Шуға ла Үҙе менән кешеләр араһында, әҙәми заттарҙың гонаһы арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан тергеҙергә теләй. Үҙенә тоғроларға мәрхәмәт күрһәтә, Ғайса Мәсихкә инаныусыларға мәңгелек тормош бүләк итә.

Башланмыш 1:1, 27; 2:2; Ҡанун 6:4-5; Зәбүр 144:8; 145; Маркус 10:6; Яхъя 1:1; 3:16; Римдарға 5:8-9; ІІ Коринҫостарға 5:19

Алла Батшалығы – Был һүҙ Изге Яҙмала иң тәүҙә Алланың ер йөҙөндәге сикһеҙ хакимлығын сағылдыра. Шулай уҡ Алла менән Уны үҙҙәренең Батшаһы тип ҡабул иткән кешеләр араһындағы мөнәсәбәт тураһында ла һөйләй. Йәһүдтәр Мәсихте Алла ебәрәсәк Батша тип көтә. Алла Батшалығы Ғайса Мәсих ергә ҡабат килгәндән һуң урынлашасаҡ: элекке донъя яңыһына урын бирәсәк, яуызлыҡ юҡҡа сығып, мәңгелек именлек урын аласаҡ. Алла Батшалығы – Ғайса Мәсих, Сумдырыусы Яхъя һәм илселәрҙең төп вәғәзләү темаларының береһе.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 3:1; 21:31; Маркус 1:15; Лукас 17:20-21; Асылыш 11:15

Алла бәрәсе – Муса аша бирелгән ҡанунға ярашлы, һәр Исраил кешеһе Ҡотҡарылыу байрамында Аллаға ҡорбан итеп йәш бәрәс салырға тейеш булған. Шул рәүешле Алла ярҙамында Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуҙы иҫкә алғандар. Яхъя пәйғәмбәр, Ғайса Мәсихте «Алла Бәрәсе» тип атап, кешеләрҙең гонаһтары өсөн ҡорбан ителәсәген алдан әйтә.

Башланмыш 22:7; Сығыу 12:3-5; Иҫәп 28:3-27; 29:2, 8-13; Яхъя 1:29; Асылыш 5:5-6

Алла йорто, ҡорам – Муса заманында еврейҙар табынған Изге сатыр урынына Сөләймән батша Йәрүсәлимдә беренсе ҡорамды төҙөй. Б.э.т. 586 йылда вавилондар (бабилдар) тарафынан емертелә, әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Аҙаҡ Бөйөк Һируд уны ҙурайта. Һируд б.э.т. 37 йылдан 4 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Алла йорто Исраил тормошоноң үҙәге була. Бары ошонда ғына ҡорбан килтерәләр, ошонда илдең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән мөһим дини байрамдарҙы үткәрергә йәһүдтәр йыйыла. Алла йорто Мөҡәддәс һәм Иң мөҡәддәс урындарҙан торған. Бүлмәләр ҙур пәрҙә менән айырылған. Иң мөҡәддәс урынға Килешеү һандығы урынлаштырылған һәм унда махсус хеҙмәт атҡарыр өсөн йылына бер тапҡыр баш ҡаһин ғына инә алған. Ябай кешеләргә унда инергә ярамағанлыҡтан, улар Аллаға Алла йортоноң ихатаһында табынған.

ІІІ Батшалар 5:4-5; 8:20-21; Ғөзәйер 6:14-16; Ишағыяһ 66:1; Маҫҫайос 21:12-13; 27:51; Эфестарға 2:19-22

Алла Улы – Иҫке Ғәһедтә ғәҙәттә «Алла улдары» тип Алла тарафынан яратылған һәм Уға хеҙмәт иткән рухи заттарға (фәрештә, рух) әйтәләр. Исраил халҡын һәм уның ҡайһы бер батшаларын да Алла улдары тип йөрөтәләр. Әммә Инжил авторҙары Алла Улы тип Ғайса Мәсихте атай. Был Уның Мәсих исеменә эйәлеген, сығышы менән Атабыҙ Алланан булыуын һәм Уға тура бәйләнештә тороуын күрһәтә. Бөтә иманлылар Уны ярата, ихтыярын үтәргә тырыша. Иманлылар Алла балалары тип атала ала, сөнки Алла уларҙы Үҙенең балалары кеүек күрә.

І Йылъяҙма 22:10; Әйүп 1:6; Зәбүр 2:7; Йермеяһ 31:9; Маҫҫайос 4:3; Яхъя 11:27

Арам – Исраил батшалығынан төньяҡта урынлашҡан дәүләт. Иң ҙур ҡалаларының береһе Дамаск булған. Беҙҙең эраға бер нисә быуат ҡала гректар был илде Сүриә тип атай башлай.

ІІІ Батшалар 20:1

Арами теле – Боронғо йәһүд һәм бер ни тиклем кимәлдә ғәрәп телдәренә ҡәрҙәш тел. Иҫке Ғәһед китаптарының ҡайһы бер бүлектәре ошо телдә яҙылған (һылтанмаларҙы ҡарағыҙ). Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән.

Ғөзәйер 4:8–6:18; 7:12-26; Йермеяһ 10:11; Даниил 2:4–7:28.

Арҡысаҡ – Рим империяһында, Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа, иң ауыр енәйәт ҡылған кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн файҙаланылған ҡулайлама. Ул ергә ултыртылған бағананан һәм уға арҡыры ҡағылған һайғауҙан торған. Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланырға хөкөм ителгән кешеләр бик оҙаҡ, ыҙаланып үлгән. Был яза иң ҡатыһы һәм хурлыҡлыһы һаналған. Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланғандан һуң, киреһенсә, был язалау ҡоралы Уның аша ҡотолоу һәм йәшәйеш билдәһе булып һанала башлаған.

Маҫҫайос 10:38; Лукас 23:26, 33; І Коринҫостарға 1:17-18

Асия өлкәһе – Рим провинцияһы, Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) бер өлөшө. Баш ҡалаһы Эфес булған.

Ғәмәлдәр 19:26; Асылыш 1:4

Асылыш – Алла кешегә Үҙенең ихтыярын төрлө юлдар менән – күктән тауыш биреү, фәрештәләр, пәйғәмбәрҙәр, илаһи күренмештәр, Изге Яҙма аша аса. Уның ихтыярын еткергән бөтә был ысулдарҙы «асылыш» тип әйтергә мөмкин. Изге Яҙманың һуңғы китабы ла шулай атала.

Даниил 10:1; Маҫҫайос 2:12; Асылыш 1:1

Ата – Ғайса Мәсих Алланы «Атам» тип атай, шул рәүешле ата менән бала араһындағы мөнәсәбәт ниндәй булһа, Алла менән Үҙе араһында нәҡ шундай мөнәсәбәт икәнен күрһәтә. Ғайса Мәсихкә инанған кеше лә Алла менән шундай мөнәсәбәттә була, шуға күрә Алланы «Атам» тип атай ала.

Маркус 14:36; Яхъя 11:41-42; Римдарға 8:15

Ашера – Ҡәнғәниҙәр табынған уңдырышлылыҡ алиһәһе. Борон Яҡын Көнсығышта Ашераға табынған урындарҙа алиһәнең һүрәте соҡоп яһалған ағас ҡолғалар торған. Уны «бөтә илаһтарҙың әсәһе», «баш алиһә» тип атағандар.

Сығыу 34:13

Ашшур – (Ассирия) Хәҙерге Ираҡ биләмәһендә урынлашҡан боронғо ҡеүәтле империя, баш ҡалаһы Ниневе була. Б.э.т. 722 йылда ашшурҙар Төньяҡ Исраил батшалығын яулап ала һәм күп исраилдарҙы әсирлеккә ала. Улар урынына Исраил еренә ирекһеҙләп Ашшур империяһы кешеләре күсерелә. Ашшурҙар шулай уҡ көньяҡ батшалыҡҡа – Йәһүҙәгә лә һөжүм итә, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңыраҡ Ниневе, Алла язаһын алып, баҫҡынсылар тарафынан тулыһынса ҡыйратыла.

ІV Батшалар 18:19–19:36; Нахум 1–3

Бабил – (Вавилон) Боронғо Яҡын Көнсығышта (хәҙерге Ираҡтың көньяғы) Ике Йылға араһында урынлашҡан бөйөк империяның баш ҡалаһы. Бабилда күп төрлө илаһтарға табынғандар. Бабилдар б.э.т. 587 йылда Йәрүсәлимде ҡыйрата, йәһүҙиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китә. Яңы Ғәһед дәүеренә ҡала тулыһынса ҡыйратылған була. Асылыш китабында «Бабил» һүҙе Иблис батшалығына тиңләштерелә. Яңы бөйөк империяның баш ҡалаһы Римды ла элекке боҙоҡлоҡтар, мәжүсиҙәрҙең табыныу үҙәге булған Бабил менән бәйләйҙәр.

ІV Батшалар 25:1-22; Асылыш 18

Байрамдар –

1. Ҡотҡарылыу байрамы. Йәһүдтәрҙең мөһим байрамдарының береһе. Уны, еврейҙарҙың Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуын хәтергә алып, яҙ билдәләгәндәр. Борон еврейҙар был көндө Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгән. Ҡотҡарылыу байрамы артынан уҡ ете көнлөк Сөсө икмәк байрамы башланған. Бер аҙна буйына сөсө икмәк кенә ашағандар. Инжилдә был ике байрам берҙәм байрам булып һанала. Нәҡ ошо көндәрҙә Ғайса Мәсих арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған һәм үленән терелгән.

Сығыу 12:1-14, 21-51; Левиҙәр 23:5; Иҫәп 9:1-14; Маркус 14:1, 12; Яхъя 19:14

2. Сөсө икмәк байрамы. Исраилдарҙа Ҡотҡарылыу байрамынан һуң үткәрелгән һәм ете көн дауам иткән байрам. Ул көндәрҙә сөсө ҡамырҙан бешерелгән аҙыҡ ҡына ашағандар, сөнки исраилдар, Мысырҙан киткән саҡта ҡамыр ҡуйырға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Алла бойороғон үтәп, юлға икмәкте сөсө ҡамырҙан бешереп алған.

Сығыу 12:14-20; 13:3-10; Левиҙәр 23:6-8; Маркус 14:1, 12; Лукас 22:1

3. Илленсе көн байрамы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көндән үткәрелгән. Ураҡ байрамы тип тә йөрөткәндәр. Ул көндө рәхмәт йөҙөнән Аллаға яңы уңыштан икмәк саҙаҡаһы һәм башҡа төр ҡорбандар килтергәндәр. Ғайса Мәсихтең шәкерттәренә Изге Рух ошо байрам көнөндә иңгән.

Сығыу 23:16; 34:22; Левиҙәр 23:15-21; Иҫәп 28:26-31; Ғәмәлдәр 2:1-4; І Коринҫостарға 16:8

4. Ҡыуыш байрамы. Йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсеп торған. Байрам ураҡ ахырында, көҙгө ямғырҙар башланғансы билдәләнгән, шуға Уңыш йыйыу байрамы тип тә аталған.

Сығыу 23:16, 34:22; Левиҙәр 23:33-36, 39-43; Ҡанун 16:13-15

Баҡыр диңгеҙ – Алла йортондағы һыу тултырылған баҡыр йыуынғыс. Ҡаһиндар был һыу менән аяҡ-ҡулдарын йыуған.

ІІІ Батшалар 7:23-26; ІІ Йылъяҙма 4:2-5,10

Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин – Йәһүдтәрҙең иң төп ҡаһины. Ҡанунға ярашлы, ҡайһы бер йолаларҙы ул ғына башҡарған, атап әйткәндә, Алла йортоноң Иң мөҡәддәс урынына ул ғына инә алған.

Левиҙәр 16; Маҫҫайос 26:3; Ғивриҙәргә 6:19-20

Бәғел – Фәләстин еренә исраилдар килгәнсе ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе, «әфәнде, хужа» тигән мәғәнәлә. Бында ҡалған ерле халыҡ ыңғайына аҙаҡ исраилдар ҙа йыш ҡына Бәғелгә табыныр булған. Был Аллаға ҡаршы ҡылынған иң ҙур енәйәт һаналған.

Хакимдар 2:13; 10:6; І Батшалар 7:3-4; 12:10; Римдарға 11:4

Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул – Иҫке Ғәһедтән белеүебеҙсә, Бәғел-Зевул пелештиҙәр ҡалаһы Ғәҡрондың илаһы булған. Был һүҙҙең мәғәнәһе «ҡеүәтле хужа» тигәнде аңлатһа ла, исраилдар көлөп был илаһты «Бәғел-Зевув», йәғни «себендәр хужаһы» тип атай. Яңы Ғәһед ваҡытында инде Иблис исемдәренең береһе булараҡ ҡулланыла башлай. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанайҙар.

ІV Батшалар 1:6; Лукас 11:15

Галилея – Фәләстиндең төньяҡ өлөшө. Быуаттар һуҙымында был өлкәлә ситтәр хакимлыҡ итә, шуға унда йәһүд булмағандар күп була. Галилеяның Назара ҡалаһында Ғайсаның бала һәм үҫмер сағы үтә. Ошонда, Галилеяла, Ул күп төрлө мөғжизәләрен ҡыла.

Ишағыяһ 9:1; Йушағ 20:7; Маҫҫайос 4:23

Гонаһ – Алла ҡануны талаптарын боҙоу, Алланы тыңламау һәм Уға буйһонмау. Иҫке Ғәһедтә гонаһ ҡылған кеше ҡорбан килтерергә тейеш була.

Башланмыш 4:7; 18:20; Сығыу 29:10-14; Маҫҫайос 3:6; Римдарға 3:20

Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу –

1. Аллаға килтерелгән ҡорбандар аша гонаһтарҙан ҡотолоу, ғәйепте юйыу. Әлеге ғәмәл Алла менән ҡорбан килтергән кеше араһындағы бәйләнеште яңынан тергеҙгән. Йәһүдсә «ҡаплау» тигәнде аңлата, йәғни йоланы башҡарған кеше гонаһтарҙы юя, ҡаплай.

Левиҙәр 1:3-4; Римдарға 3:25

2. Йолоп алыу – тейешле түләү кертеп, бер кешене йә тотош халыҡты ҡоллоҡтан, әсирлектән ҡотҡарыуҙы аңлата. Инжилдә яҙылғанса, кешелекте гонаһ хакимлығы нан азат итер өсөн түләнгән хаҡ – Ғайса Мәсихтең ҡорбан булып үлеүе.

Ҡанун 7:8; Маҫҫайос 20:28

Гонаһтарҙан пакланыу көнө – Көҙ башында Ҡыуыш байрамы алдынан уҙғарыла торған был байрам көнөндә исраилдар эшләмәгән, ураҙа тотҡан. Үҙҙәрен һәм халыҡты гонаһтан арындырыу, Алла сатырын һәм ундағы ҡорбан усағын пакландырыу өсөн, ҡаһиндар тейешле ҡорбандар килтергән.

Левиҙәр 16; 23:27

Грек теле – Ғайса Мәсих заманында Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙә аралашыу теле. Яңы Ғәһед, йәғни Инжил, грек телендә яҙылған.

Ғанаҡтар – Исраилдарға тиклем Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Улар оҙон буйлы һәм бәһлеүән кәүҙәле, күп һанлы була.

Ҡанун 9:2; Йушағ 11:21-22

Ғаштароҫ – йәһүдсә «Ашторет». Ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

Хакимдар 2:13

Ғибәҙәтхана – дини йорт. Яңы Ғәһедтә йәһүдтәрҙең бергәләп доға ҡылырға, Изге Яҙманы уҡырға һәм дини йолаларҙы өйрәнергә йыйылған урыны. Йыйылыш мәлендә ғибәҙәтханала хатта ябай ҡатнашыусы ла Изге Яҙманан өҙөк уҡып, йыйылған халыҡҡа уны аңлата алған. Алла йортонан айырмалы рәүештә, ғибәҙәтханаларҙа ҡорбан килтерелмәгән. Йәһүдтәр йәшәгән һәр ҡалала берәү булһа ла ғибәҙәтхана булған.

Хакимдар 9:46; Маҫҫайос 4:23; Лукас 4:16-21

Ғиври (еврей) – Килеп сығышы билдәһеҙ боронғо һүҙ. Исраилдарҙы этник төркөм булараҡ билдәләй.

Башланмыш 14:13; Сығыу 1:15-16; Филиппойҙарға 3:5-6

Ғилғәд – Махирҙың улы, Менашшеның ейәне. Иордандан көнсығыштағы таулы өлкә лә Ғилғәд тип аталған. Исраилдың бер өлөшө булған был ерҙәрҙе Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашшеның ярты ырыуы биләй.

Башланмыш 31:20-25; Ҡанун 3:13-15

Ғедән баҡсаһы – Тәүге кешеләр Алла менән аралашып йәшәгән матур баҡса. Уны ожмах тип тә йөрөтәләр. Алланың әйткәнен һанға һуҡмағас, Әҙәм менән Һауа баҡсанан ҡыуыла һәм ауыр хеҙмәт башҡарып, ауырыуҙар кисереп йәшәргә мәжбүр ителә, үлемһеҙлектән мәхрүм була. Ожмах тигәндә, Алла менән бергә хозур һәм вайымһыҙ, мәңге дауам итәсәк тормошта йәшәү күҙ уңында тотола.

Башланмыш 2:8-10; Ишағыяһ 51:3; Зөлкифел 36:35; Лукас 23:43; Асылыш 2:7

Дан, шөһрәт – «Алла шөһрәте», «Раббының шөһрәте» тигән төшөнсә Алланың бөйөклөгөн аңлата. Тәүраттан мәғлүм булыуынса, ҡайһы бер осраҡтарҙа Алланың шөһрәте исраилдарға яҡты нур, ут-ялҡын, төтөн рәүешендә күренгән. Ғайса Мәсихтең тормошонда Алла шөһрәте Мәсихтең тыуыуында, Ул ҡылған мөғжизәләрҙә, арҡысаҡтағы үлемендә һәм терелеүендә сағыла.

Сығыу 16:10; Лукас 2:9; 9:32-32; Яхъя 17:5

Дауыт – Шаулдан һуң икенсе һәм иң күренекле Исраил батшаһы, тәхеткә б.э.т. мең йыл тирәһе элек ултыра. Дауыт Исраилды бөйөк дәүләткә әүерелдерә, ә Йәрүсәлимде уның баш ҡалаһы яһай. Ул шулай уҡ оҫта һуғышсы һәм бөйөк шағир, Иҫке Ғәһедтәге Аллаға мөрәжәғәт ителгән йырҙар – Зәбүр китабы авторҙарының береһе. Тоғро хеҙмәте өсөн Алла уның нәҫелен генә Исраилдың батшалары итергә вәғәҙә бирә. Исраил пәйғәмбәрҙәре Ғайса Мәсихтең Дауыт тоҡомонан буласағын алдан әйткән. Шуға ла Ғайсаны Дауыт Улы тиҙәр.

І Батшалар 17:12-58; ІІ Батшалар 7; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 22:41-45

Дауыт ҡалаһы – Йәрүсәлимдең боронғо өлөшө, Сион тауы битләүендә төҙөлгән ҡәлғә. Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә Бейт-Ләхәмде лә, Дауыт шунда тыуғанға күрә, Дауыт ҡалаһы тип атайҙар.

ІІ Батшалар 5:6-9; Лукас 2:11

Дауыт Улы – Туранан-тура Дауыт батшаның тоҡомо. Шулай тип йәһүдтәр ергә килергә тейеш Мәсихте атай, сөнки улар Мәсихтең Дауыт батша тоҡомонан булырына ышанған.

Йермеяһ 23:5; Маҫҫайос 1:20; Маркус 10:47; Лукас 20:41-44

Доға ҡылыу – Иҫке Ғәһед тә, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед тә доғаның ике төрөн белә: шәхси – кеше Аллаға үҙ һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итә, Уны данлай, рәхмәтен белдерә йә ярҙам һорай. Икенсеһе – тейешле урында (Алла йортонда йә ғибәҙәтханала) һәм тейешле ваҡытта билдәле бер өлгө буйынса күмәкләп ҡылынған доға.

ІІ Батшалар 7:18-29; Зәбүр 6:10; 140:2; Маҫҫайос 6:7-13; 21:22; Ғәмәлдәр 3:1

Зәбүр – Йәһүд телендәге 150 дини йыр Иҫке Ғәһедтең айырым китабына – Зәбүргә тупланған. Был китапты Дауыт батшаның исеме менән бәйләйҙәр, сөнки ундағы йырҙарҙың күбеһен шәхсән үҙе яҙған тип һанала. Уларҙың ҡайһыларында Алланың тоғро мөхәббәте һәм мәрхәмәте данлана, Уға рәхмәт белдерелә, икенселәрендә ярҙам һорала. Иманлылар элек-электән доға ҡылғанда Зәбүр йырҙарын йырлай.

Зәбүр 4:1; Лукас 20:42; Эфестарға 5:19

Зәйтүн – Мәңге йәшел ағас, бейеклеге 10 метрға етә, оҙаҡ йәшәй һәм емеш биреүҙән туҡтамай.

Римдарға 11:17

Зәйтүн майы – Зәйтүн емешенән һығып алынған май. Боронғо Исраилда зәйтүн майын яҡтыртҡыстарға яғыулыҡ итеп һалғандар; яраны, тире ауырыуҙарын дауалағанда ҡулланғандар. Ҡайһы берҙә, хуш еҫ сығып торһон өсөн, төтәҫләү майҙарына ҡушҡандар, сәстәренә, тәндәренә һөрткәндәр. Зәйтүн майын кемделер батшалыҡҡа мәсехләгәндә, ҡаһин йә пәйғәмбәр хеҙмәтенә алғанда ҡулланғандар һәм дини йола буйынса пакландырыр өсөн изге әйберҙәргә ҡойғандар.

Башланмыш 28:18; Сығыу 29:7; 35:28; Ҡанун 24:20; Маҫҫайос 25:3-4, 8-9

Зәйтүн тауы – Йәрүсәлимдең көнсығыш диуары яғындағы тәпәш тау. Унан бөтә ҡала ус төбөндәгеләй күренгән. Тау итәгендәге зәйтүн баҡсаһында күп ваҡиғалар булған. Мәҫәлән, Зөлкифел ҡаланан Раббының шөһрәте киткәнен ошонан күргән, Ғайса Мәсих ахырызаман тураһында ошонда бәйән иткән һәм ошо тауҙан күккә ашҡан.

Зәкәрьяһ 14:4; Маҫҫайос 24:3; 26:30; Ғәмәлдәр 2:9-12

Иблис – Грекса «диаболос», «хәйләкәр, алдаҡсы» тигәнде аңлата. Яуыз рухтарҙың башлығы һәм Алланың дошманы. Изге Яҙмалағы бүтән исемдәре – шайтан, Бәғел-Зевув. Асылыш китабында уның бер ваҡыт тулыһынса еңеләсәге һәм юҡ ителәсәге тураһында һөйләнелә.

І Йылъяҙма 21:1; Әйүп 1:6-8; Маҫҫайос 4:10

Ибрам/Ибраһим – Тәүге исеме – Ибрам, Ибраһим тигән яңы исемде Алла уға аҙаҡ бирә. Алла Ибраһим менән килешеү төҙөй, уға Ҡәнғән еренә күсеп ултырырға бойора. Ул ерҙе Алла Ибраһимдың күп һанлы тоҡомона бирергә вәғәҙә иткән була. Ибраһим менән ҡатыны Сараға улдары Исхаҡтың тыуғанын оҙаҡ көтөргә, төрлө һынауҙар аша үтергә тура килә. Ибраһимдың, Исхаҡтан тыш, Сараның хеҙмәтсеһе Хәжәрҙән Исмәғил исемле улы тыуа. Шулай Ибраһим исраилдарҙың ата-бабаһы булып китә. Изге Яҙмала ул Алланың барлыҡ бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәргә әҙер тоғро улан итеп күрһәтелгән.

Башланмыш 11:27–12:9; 15:1-21; 17:5; Римдарға 4; Ғивриҙәргә 11:8-19

Изге икмәк – Раббы хозурына махсус өҫтәлгә һалынған ун ике сөсө икмәк. Был икмәктәрҙе бер аҙнанан яңыларына алыштырғандар. Өҫтәлдән алынған икмәкте ҡаһиндарға ғына ашарға рөхсәт ителгән.

ІІІ Батшалар 7:48; Маҫҫайос 21:42; Римдарға 10:11

Изге Рух – Алла Рухы. Боронғо йәһүд һәм грек телдәрендә «рух» һүҙенең – «һулыш», «ел» тигән мәғәнәләре лә бар. Иҫке Ғәһедтә Алла Рухы – һәр нәмәне бар итеүсе, бөтә тереклекте йәшәтеүсе, һаҡлап тороусы көс. Унан тыш кешегә аңлау ҡеүәһе бирә, һәләт менән бүләкләй һәм Алла хеҙмәтенә саҡыра. Алла Рухы айырым берәүгә йә кешеләр төркөмөнә иңгән, уларға пәйғәмбәрлек һәләте биргән. Уға Аллалағы бөтә сифаттар хас. Ғайса Мәсих тә донъяға әҙәм затының ғәмәле менән түгел, ә Алла Рухының ҡөҙрәте менән килә. Ғайсаға Изге Рух һыуға сумдырылған саҡта иңә. Изге Рух Илленсе көн байрамында илселәргә лә иңә. Яңы Ғәһедтән, йәғни Инжилдән күренеүенсә, уны Ғайса Мәсихкә инаныусылар ҙа ҡабул итә. Изге Рух аша кеше яңы тормошҡа килә, Алла уны балаһы итеп ҡабул итә.

Башланмыш 1:2; Зәбүр 50:13; Маҫҫайос 1:18; 3:16; Ғәмәлдәр 2:1-5; Галаттарға 5:22-23

Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры – Алла бойороғо буйынса эшләнгән, исраилдар сүлде гиҙгән саҡта күсереп йөрөтөлгән ҙур сатыр. Ул ҡаһиндарҙың аралашсылығы ярҙамында исраилдарҙың Алла менән осрашыу, Аллаға ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Сатырҙа Килешеү һандығы һаҡланған; исраилдарҙың тупламында ул Алланың йорто тип һаналған. Сөләймән Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөгәнсе, исраилдар нәҡ шул Изге сатыр алдында Аллаға табынған һәм ҡорбан килтергән.

Сығыу 26:1-37; 27:21; Иҫәп 1:50; Ғәмәлдәр 7:44; Ғивриҙәргә 8:2-5

Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед – Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә Иҫке Ғәһед китаптары шулай аталған. Ваҡыт үтеү менән, Яңы Ғәһед яҙылып донъя күргәс, уны ла «Изге Яҙма» төшөнсәһенә индергәндәр.

Левиҙәр 6:18; 11:44-45; Ишағыяһ 6:3; Маркус 1:24; Римдарға 1:7

Изге, мөҡәддәс – «Изге» һүҙенең мәғәнәһе – «айырып алынған». Изге Яҙмала был һүҙ иң тәүҙә Аллаға ҡағылышлыны аңлата. Аллаға бағышланған бөтә нәмәне – Алла йортон, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәрен һәм Уға табынған кешеләрҙе (Иҫке Ғәһедтә – Исраил халҡы, Яңы Ғәһедтә – имандаштар берҙәмлеге) һыҙатлай.

Сығыу 25:30; Левиҙәр 24:5-9; Маҫҫайос 12:1-4

Илсе – грекса «апостолос». Боронғо грек телендәге был һүҙҙең мәғәнәһе – «ебәрелгән кеше, хәбәр илтеүсе». Тәү сиратта был исем менән Ғайса Мәсих менән гел бергә йөрөгән иң яҡын ун ике шәкертен атайҙар. Ғайса, Үҙ исеменән һөйләргә вәкәләт биреп, уларҙы Алла хеҙмәтен башҡарырға халыҡ араһына сығарып ебәрә. Был вазифа кешегә ҙур яуаплылыҡ һалған, шулай уҡ бик абруйлы һаналған.

Маҫҫайос 10:1-20; Ғәмәлдәр 14:14

Иман – Аллаға инаныу, Алла биргән вәғәҙәләрҙең үтәлеренә ышаныу, Уның ихтыярын ҡабул итеп, юлынан барырға әҙер булыу. Инжилдә Ғайса Мәсихте Раббы һәм Ҡотҡарыусы итеп таныу – имандың төп өлөшө.

Ғивриҙәргә 11

Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек – Бер тирәлә йәшәп, Аллаға табыныу, Изге Яҙманы өйрәнеү һәм аралашыу өсөн даими йыйылып торған Ғайса Мәсихкә инаныусылар йәмғиәте. Был һүҙ урындағы берҙәмлеккә генә түгел, донъяла Ғайса Мәсихкә инанған барлыҡ кешеләргә лә ҡағыла.

Маҫҫайос 16:18; Ғәмәлдәр 8:1; 20:28; Римдарға 16:4

Инжил (Яңы Ғәһед) – Б.э. І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә яҙылған, Ғайса Мәсихтең тормошо һәм тәғлимәте тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө хәбәр», «Илселәрҙең ғәмәлдәре», «Асылыш» китаптарынан һәм хаттарҙан торған тупланма. Тәүҙә Уның тормошон һүрәтләгән дүрт китап ҡына ошо исемде йөрөтһә, аҙаҡ тотош йыйынтыҡ «Инжил» тип атала башлай.

Исраил – Яҡуптың Алла биргән икенсе исеме. Иҫке Ғәһедтә Яҡуптың ун ике ырыуҙан торған тоҡомо Исраил халҡы тип йөрөтөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң Исраил батшалығы икегә бүленә һәм ун ырыуҙан торған төньяҡ батшалыҡ барлыҡҡа килә. Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер яҙмаларында «Исраил» һүҙе бына ошо төньяҡ батшалыҡҡа ҡарата әйтелә, ә Яңы Ғәһедтә йыш ҡына Исраил халҡын һәм ерҙәрен, Фәләстинде аңлата.

Башланмыш 32:24-30; 35:9-12; Лукас 24:21; Ғәмәлдәр 5:31

Иҫке Ғәһед – Изге Яҙманың беренсе өлөшө. Атама килешеү төшөнсәһенә бәйле (Ҡарарға: «Килешеү»). Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡас, Алла Синай тауында улар менән килешеү төҙөй. Килешеүҙең мөһим өлөшө – ҡанун. Тәүрат, Зәбүр һәм Пәйғәмбәрҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһед йыйынтығы быуаттар дауамында төрлө кешеләр тарафынан яҙылып, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед менән бергә Изге Яҙманы тәшкил итә.

Йөҙөм ағасы – Фәләстиндә таралған үҫемлек. Емештәре бик тәмле һәм туҡлыҡлы булғанға тыныс, мул тормош билдәһе һаналған. Шулай уҡ йөҙөм ағасы Исраил халҡын символлаштыра.

Иҫәп 13:24; ІІІ Батшалар 4:25; Ишағыяһ 5:1-7; Яхъя 15:1

Йөҙөм һыҡҡыс – Йөҙөм иҙеү өсөн ҡаяла уйып яһалған тишекле соҡор. Ғәҙәттә йөҙөмдө аяҡ менән иҙгәндәр һәм сыҡҡан һут ошо тишек аша аҫтағы бәләкәйерәк соҡорға һығылып ағып төшкән.

Хакимдар 6:11; Ишағыяһ 63:3; Маҫҫайос 21:33

Йәриә – Ир кеше енси бәйләнешкә инер өсөн өйөндә йәшәткән ҡатын. Йәриәнең билдәле бер хоҡуҡтары булған: ул ҡолиәнән юғарыраҡ, ир ҡатынынан түбәнерәк торған.

Башланмыш 22:24

Йәрүсәлим – Дауыт менән Сөләймән батшалыҡ иткән дәүерҙә Исраилдың баш ҡалаһы булып китә. Йәһүҙә тауҙары битләүендә урынлашҡан. Сөләймәндең вафатынан һуң Йәһүҙәнең – көньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Б.э.т. 586 йылда ул бабилдар тарафынан ҡыйратылып, б.э.т. 538 йылдан б.э.т. 445 йылға тиклем арала аяҡҡа баҫтырыла. Б.э.т. 332 йылдан грек ҡалаһына әүерелгән ҡала, б.э.т. 63 йылда римдар ҡулына күсә. Б.э. 70 йылында, йәһүдтәр менән римдар һуғышы осоронда, тулыһынса емертелеп, аҙаҡ ҡабаттан аяҡҡа баҫтырыла.

ІІ Батшалар 5:9; Ишағыяһ 2:2-3; Лукас 21:20-24; Асылыш 21:2

Йәһүд теле – Иҫке Ғәһед китаптары башлыса боронғо йәһүд телендә яҙылған. Боронғо йәһүд һәм арами телдәре – ҡәрҙәш телдәр. Вавилон (Бабил) ҡоллоғо осоронан (б.э.т. VІ быуаттан) боронғо йәһүд телен арами теле ҡыҫырыҡлай башлай. Ғайса Мәсих заманында йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән, ә боронғо йәһүд теле Изге Яҙма теле булараҡ һаҡланған.

Нөхәмияһ 8:8; Лукас 23:38

Йәһүҙә –

1. Яҡуптың ун ике улының береһе, ырыу башлығы (Дауыт менән Сөләймән батшалар ҙа, Ғайса Мәсих тә Йәһүҙә ырыуынан).

Башланмыш 29:35

2. Йәһүҙә тоҡомо, йәһүҙиҙәр йәшәгән ил, көньяҡ батшалыҡ.

ІІ Батшалар 2:4; Лукас 2:4; 11; Ғивриҙәргә 7:14

Йәһәннәм – Инжилдә был термин кешеләрҙе гонаһтары арҡаһында ташлай торған урын өсөн ҡулланыла. «Йәһәннәм» тигәнде аңлатҡан грек һүҙе «Ге-Һинном» («Йәһәннәм үҙәне») тигән йәһүд атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был үҙән Йәрүсәлимдән көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Борон унда Бәғел менән Мөләх илаһтарға табынғандар, йыш ҡына ҡорбанға тере кешене килтергәндәр. Йәһүҙә батшаһы Йошияһ бындай ҡорбандарҙы тыйһа ла, мәжүсилек культы юҡҡа сыҡмаған. Йермеяһ пәйғәмбәр Йәрүсәлим халҡын ошо үҙәндә дошмандары ҡырып һаласаҡ һәм улар күмелмәйенсә ятып ҡаласаҡ тип пәйғәмбәрлек ҡыла. Ишағыяһ пәйғәмбәр ҙә, бәлки, мәңге һүнмәҫ ут янған аныҡ бер урынды һүрәтләгәндә, ошо үҙәнде күҙ уңында тотҡандыр. Шуға ла йәһәннәм тигәндә гонаһлыларҙы язалау урыны – йәһәннәм уты булып күҙ алдына баҫҡан.

Йушағ 15:8; Ишағыяһ 66:24; Йермеяһ 19:6-9; Маҫҫайос 5:22; 10:28

Кемош – Моавтар табынған мәжүси илаһ.

ІІІ Батшалар 11:7

Килешеү – Алла менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү Изге Яҙмала төп урынды биләй. Синай тауында Алла Муса пәйғәмбәр аша бөтә Исраил халҡы менән килешеү төҙөй. Һәр яҡ, иңенә аныҡ бурыстар алып, вәғәҙәләр бирешә. Алла исраилдарҙы фатихаларға һәм уларҙы дошмандарынан ҡурсаларға һүҙ бирһә, тегеләре үҙ сиратында Аллаға тоғролоҡ һаҡларға, Уның ихтыярын үтәргә тейеш була. Пәйғәмбәрҙәр Алла менән кешеләр араһында яңы килешеү төҙөләсәге тураһында ла алдан әйтеп ҡалдыра. Һөйөнөслө Хәбәрҙә был килешеүҙең Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша төҙөлөрө бәйән ителә.

Башланмыш 9:9-17; 15:18-21; Сығыу 6:4; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 26:28; Ғәмәлдәр 3:25

Килешеү һандығы – Исраилдар өсөн изгеләрҙән-изге әйбер: ағастан эшләнеп, алтын ялатылған, ҡапҡасына кируб һындары ҡуйылған изге һандыҡ. Унда Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. Һандыҡ тәүҙә Изге сатырҙың, Алла йорто төҙөлгәс, уның Иң мөҡәддәс бүлмәһендә торған.

Сығыу 25:10-21; Ғивриҙәргә 9:4; Асылыш 11:19

Кируб – русса «херувим». Алла хеҙмәтендәге Уға айырыуса яҡын күк заттары. Еврейҙар уларҙы Алла ултырған ике тәгәрмәсле арбаны һөйрәгән иҫ киткес ҙур кәүҙәле ҡанатлы зат итеп күҙ алдына килтергән. Кируб һындары Килешеү һандығының ҡапҡасына урынлаштырылған.

Башланмыш 3:24; Сығыу 25:18-22; Зөлкифел 9:3; Ғивриҙәргә 9:5

Күренмеш – Иҫке Ғәһедтә Алланың күренештәр ебәреп кешеләргә мөһим әйберҙәрҙе белдереүе башҡорт телендә «күренмеш» тип алынды. Ул ябай ғына күреүҙе түгел, ә тәрән рухи тойоуҙы аңлата. Яңы Ғәһедтә Алла, кешегә төш йә күренмештәр аша күренеп, доғаларҙа әйтелгән үтенестәргә яуаптар бирә, илселәренә, шәкерттәренә бойороҡтарын еткерә һәм юл күрһәтә.

І Батшалар 3:1-15; Ғовадъяһ 1:1; Ғәмәлдәр 7:55-56; 10:3-6, 11-16; 16:9; 18:9

Ҡамышлы диңгеҙ – Был атама боронғо йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемә. Ҡайһы диңгеҙ тураһында һүҙ барғанын әйтеүе ҡыйын, ул Сүәйс (Суэц) йәки Акаба ҡултығы ла булырға мөмкин. Яңы Ғәһедтә Ҡыҙыл диңгеҙ тип бирелә. Мысырҙан сыҡҡан саҡта, Исраил халҡы ошо диңгеҙ аша үтә.

Сығыу 10:19; І Коринҫостарға 10:1

Ҡанун – йәһүдсә «тора». Исраил халҡына Муса пәйғәмбәр аша бирелгән Алла ҡануны. Ҡанундар һәм уларҙың бирелеү тарихы Изге Яҙманың тәүге биш китабында – Тәүратта тупланған. Ҡанун исраилдарҙың йәмғиәттәге көнкүрешен һәм дини тормошон көйләй, яҡшылыҡ, ғәҙеллек ҡағиҙәләрен урынлаштыра. Яңы Ғәһедтә илсе Паулус кешеләрҙең ҡанунды тулыһынса үтәй алмаясағын, ҡанун кешеләрҙе ҡылған гонаһтары өсөн бирелгән язанан ҡотҡара алмаясағын әйтә. Шуға күрә Яңы Ғәһедтә ҡанун Алла мәрхәмәтенә ҡаршы ҡуйыла. Илсе Паулус яҙғанса, Ғайса Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашыра.

Башланмыш 26:4-5; Сығыу 24:12; Маҫҫайос 5:17; Римдарға 2:12-13, 25; 3:20; 10:4

Ҡанун белгесе – Алланың Муса аша биргән ҡануны буйынса белгес. Ул ҡанунды күсереп яҙыу, өйрәнеү, ҡулланыу менән шөғөлләнгән, шулай уҡ уны халыҡҡа аңлатҡан. Ҡанун белгестәрен йәһүд йәмғиәтендә ихтирам иткәндәр.

Маҫҫайос 23:23; Лукас 10:25

Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы – Боронғо ҡалалар ғәҙәттә ҡалын диуарҙар менән уратып алынған булған. Зөлкифел китабының 40-сы бүлегенән күренеүенсә, ҡапҡалары ябай түгел: унда бүлмәләр урынлашҡан булырға мөмкин. Ҡапҡа алдындағы асыҡ майҙан төрлө йыйындар, осрашыуҙар, килешеүҙәр төҙөү өсөн иң уңайлы урын һаналған. Йәмғиәттән ҡыуылған кешеләр, мәҫәлән, махау сирлеләр, ҡапҡанан тышта йәшәргә тейеш булған. Ғайса Мәсихте лә ҡаланан ситкә сығарып арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағандар.

Башланмыш 23:10-11, 17-18; Рут 4:1-11; ІІ Батшалар 18:24; ІV Батшалар 7:3; Зөлкифел 40:6-16; Ғивриҙәргә 13:12

Ҡаһин – Изге сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн яуаплы кеше. Ҡаһинлыҡты тик Һарун нәҫеле генә башҡарған. Ҡаһиндар 12 төркөмгә бүленгән һәм алмашлап хеҙмәт алып барған, уларға левиҙәр ярҙам иткән. Уларға баш ҡаһин етәкселек иткән. Изге сатырға, аҙағыраҡ Алла йортона ҡаһиндар менән левиҙәр генә инә алған.

Сығыу 30:30; І Йылъяҙма 23:32; Маҫҫайос 8:4; Лукас 1:8-9

Ҡорбан усағы – Ҡорбанға килтерелгән хайуанды тотош килеш йә өлөшләтә яндыра торған махсус ҡоролма-урын. Ҡорбан усағын ғәҙәттә таштан төҙөгәндәр, ә күсереп йөрөтмәле Изге сатыр янындағыһын ағас һәм металл ҡулланып эшләгәндәр. Хуш еҫле үләндәр төтәтеү өсөн тимерҙән бәләкәй ҡорбан усаҡтары ла булған.

Башланмыш 8:20; Левиҙәр 1:5; Маҫҫайос 5:23-24

Ҡорбандар һәм саҙаҡалар –

1. Гонаһ ҡорбаны. Раббының бойороҡтарына ҡаршы эшләгән кешене гонаһынан паклар һәм ярлыҡатыр өсөн килтерелгән.

Левиҙәр 4:2-35; Ғивриҙәргә 10:26

2. Ғәйеп ҡорбаны. Аллаға йәки башҡа берәйһенә ҡаршы гонаһ ҡылған кешенән ғәйепте алып ташлау маҡсатында салынған.

Левиҙәр 5:14-19; 6:1-7

3. Икмәк саҙаҡаһы. Был осраҡта мал салынмаған. Икмәк саҙаҡаһын уңыш өсөн рәхмәт билдәһе итеп Аллаға бүләккә алып килгәндәр. Саҙаҡа сей йә ҡурылған бойҙайҙан йәиһә май, ладан, тоҙ ҡушып бешерелгән бойҙай ононан торған.

Левиҙәр 2:1-16

4. Татыулыҡ ҡорбаны. Алла менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлап ҡалыу, татыулыҡты тергеҙеү билдәһе итеп килтерелгән. Малды салғандан һуң бер өлөшө ҡорбан усағында яндырылған; ҡалғанын ҡорбан килтергән кеше менән ғаиләһе һәм ҡаһин ашаған.

Левиҙәр 3:1-17; ІІІ Батшалар 9:25

5. Тотош яндырыу ҡорбаны. Ҡорбандың иң мөһим төрө һаналған. Уны, башҡа төр ҡорбандарҙан айырмалы, ҡорбан усағында тотошлайы менән яндырғандар. Уның төтөнө, күккә күтәрелеп, Алланың күңелен хушландыра тип һанағандар.

Башланмыш 8:20; 22:2; Левиҙәр 1:2-17; Маркус 12:33

6. Түкмә ҡорбан. Аллаға ҡорбан итеп алып килгән шарапты йәки майҙы ҡорбан усағына ҡойор булғандар. Инжилдә илсе Пау лус үҙенең үлемен ошондай ҡорбан менән сағыштыра.

Башланмыш 35:14; Левиҙәр 23:13; ІІ Тимоҫеусҡа 4:6

7. Үҙ ихтыяры менән (нәфел буйынса) килтерелгән ҡорбан. Емеш, ашлыҡ, шарап, май, хуш еҫле матдәләр теләк буйынса ҡорбан итеп килтерелгән.

Сығыу 35:29; Левиҙәр 22:23; Ғөзәйер 3:5

Ҡорбан, ҡорбан килтереү – Ҡылған гонаһтарынан пакланыр өсөн исраилдар үгеҙ, һарыҡ, кәзә йә күгәрсенде ҡорбанға килтергән. Уны өлөшләтә йә тотош килеш ҡорбан усағында яндырғандар. Хайуандан тыш икмәк, шарап, зәйтүн майы, яңы уңыштың беренсе емештәрен саҙаҡа итеп килтергәндәр. Уларҙың һәр береһе айырым әһәмиәткә эйә булған һәм башҡарылыу тәртиптәре Тәүратта бирелгән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең арҡысаҡтағы үлеме тотош кешелектең гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан итеп һүрәтләнә.

Левиҙәр 1:2-17; ІІІ Батшалар 9:25; Ғивриҙәргә 10:1-14

Ҡотҡарыусы – Изге Яҙмала «ҡотҡарыу» һүҙе Алланың айырым бер кешегә йә тотош халыҡҡа ярҙамын, дошмандарынан, ауырыуҙарҙан, хәүефтәрҙән ҡотҡарыуын аңлата. Шуға ла йыш ҡына Алланы Ҡотҡарыусы тип атайҙар. Ҡотҡарылыу шулай уҡ гонаһ хакимлығынан ҡотолоп, мәңгелек тормош алыу мөмкинлеген дә биргән. Инжилдән күренеүенсә, Ғайса Мәсихте Алла бар халыҡтар өсөн Ҡотҡарыусы иткән.

Сығыу 14:13; Зәбүр 16:7; Маркус 15:31; Лукас 1:76-77; 2:11; Римдарға 1:16

Ҡулдарҙы ҡуйыу – Дини йола: кешенең башына ҡулдарҙы ҡуйып, Алланан уға фатиха һорап доға ҡылғандар. Ошо рәүешле кешегә Изге Рух бүләк итеүен, ауырыуҙарҙан һауыҡтырыуын йәки ниндәйҙер бер рухи һәләттәр бирелеүен һорағандар. Шулай уны мөһим бер хеҙмәткә ҡуя алғандар. Бынан тыш, ҡулдарҙы ҡуйыу аша яуаплылыҡ йә ғәйеп тапшырылған (кешегә генә түгел, хайуанға ла – мәҫәлән, кәзә тәкәһенә гонаһтар йөкмәтелгән).

Сығыу 29:15; Левиҙәр 16:21-22; 24:14; Ҡанун 34:9; Маркус 6:5; 10:13-16; Ғәмәлдәр 8:17

Ҡәнғән – Хам улы Нухтың ейәндәренең береһе. Урта диңгеҙ менән Иордан йылғаһы араһында урынлашҡан, баштан уҡ ҡәнғәниҙәр йәшәгән биләмәнең исеме лә. Был ерҙе Алла Ибраһимға һәм уның нәҫеленә вәғәҙәләй. Әкренләп Ҡәнғәнде исраилдар баҫып ала.

Башланмыш 9:18; 12:5-7; Сығыу 6:4; Ғәмәлдәр 13:19

Ладан – Экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

Сығыу 30:34; Маҫҫайос 2:11

Левиҙәр – Леви ырыуы кешеләре. Леви Яҡуптың өсөнсө улы булған. Алла бойороғо буйынса, Леви ырыуынан Һарундың вариҫтары ғына ҡаһин итеп ҡуйыла алған. Леви ырыуына ҡарағандарҙың ҡалғандары Алла йортонда эштәр башҡарған, ҡаһиндарға ярҙамлашҡан, ҡанунды өйрәнеп, уны халыҡҡа аңлатыу менән шөғөлләнгән. Төп эштәре Алла йортондағы хеҙмәт булғанға күрә, уларға ер бирелмәгән. Уның урынына левиҙәр башҡа Исраил ырыуҙарының биләмәләрендәге уларға тәғәйен баҫыуҙар һәм ҡалалар менән файҙалана алған.

Сығыу 28:1; Иҫәп 18:20-21; 35:2-7; Яхъя 1:19

Ливан – Төньяҡ Фәләстиндәге кедр урмандары һәм һыу сығанаҡтары менән дан тотҡан тау һырты, Сүриәләге иң бейек тауҙар теҙмәһе. Сөләймән батша үҙенең һарайын һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортон Ливан урманындағы ағастан төҙөгән.

Йушағ 1:4; ІІІ Батшалар 5:6-10; Зөлкифел 17:2-3

Мадай – (Мидия) Хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡеүәтле батшалыҡ. Б.э.т. 612 йылда мадайҙар Ашшурҙың баш ҡалаһы Ниневене ҡыйрата. Шунан һуң фарсылар менән Фарсы империяһында хакимлыҡ итә, шуға ла ундағы ҡанундар «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип йөрөтөлгән.

Эстер 1:19; Даниил 8:20-21

Майағас – Хуш еҫле үлән. Таҙарыныу йолаһын башҡарғанда уны ҡорбан малының ҡанына йә махсус әҙерләнгән һыуға манып алғандар ҙа кешегә йә әйбергә һирпкәндәр.

Сығыу 12:22; Левиҙәр 14:4; Ғивриҙәргә 9:19

Майҙә – Боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан алып сыҡҡас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн Алла күктән яуҙырған ризыҡ. Кориандр орлоғона оҡшаған майҙә тәме менән баллы көлсәне хәтерләткән. Инжилдә Ғайса Мәсих майҙәне донъяға күктән йәшәү биргән ысын икмәк менән сағыштыра. Был икмәк – Ғайса Мәсих Үҙе.

Сығыу 16:14-16, 31-35; Яхъя 6:31-35

Махау, йоғошло тире ауырыуы – Иҫке Ғәһед талаптарына ярашлы, тире ауырыулы кешеләр пак булмаған. Уларҙы йәмғиәттән ҡыуғандар, ауырыуынан тулыһынса һауыҡҡан һәм быға ҡаһин шаһит булған осраҡта ғына кире ҡабул иткәндәр.

Левиҙәр 13:45-46; Лукас 5:12-13

Мидйән – Ибраһимдың икенсе ҡатыны Ҡытуранан тыуған улдарының береһе. Хәҙерге Акаба ҡултығының көнсығыш яры буйындағы сүллектә йәшәгән күсмә халыҡ.

Башланмыш 25:2, 4; Хакимдар 6:1-7

Мирра – Ауыртыуҙы баҫҡан, тәнгә һөртә торған (шулай уҡ мәйетте ерләгәндә ҡулланылған) шифалы ыҫмала.

Йырҙар йыры 3:6; Маҫҫайос 2:11; Маркус 15:23; Яхъя 19:39-40

Моав – Ибраһимдың бер туған ҡустыһы Һарандан тыуған Луттың улы. Моавтың нәҫеле, моавтар. Табынған илаһтары – Кемош. Пеғор тауы башында йәшәй тип һаналған Пеғор Бәғеленә лә ышанғандар. Йәһүд теленә ҡәрҙәш телдә һөйләшкәндәр. Туғандаш һаналған исраилдар менән әлеге ҡәүем дошмандарса мөнәсәбәттә булған. «Рут» китабында Рут исемле Моав ҡатынының, үҙ илен ташлап, Исраил еренә күсеп килеүе һәм шунда кейәүгә сығыуы тураһында һөйләнелә. Рут – Дауыт батшаның йыраҡ өләсәһе.

Башланмыш 19:30-37; Иҫәп 25:1-3; Ҡанун 23:3-5

Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө – Исраилдар календары буйынса етенсе айҙың беренсе көнөндә үткәрелгән. Байрам көҙ башына тура килгән. Был көндө исраилдар бар эштәренән ял иткән. Изге йыйын үткәрелгән, унда мөгөҙ ҡысҡыртҡандар, тейешле ҡорбандарҙы килтергәндәр.

Левиҙәр 23:23-25; Иҫәп 29:1-6

Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға ҡайһы берҙә хатта үҙ балаларын ҡорбанға килтерә торған булғандар.

Левиҙәр 18:21; 20:2-5; ІІІ Батшалар 11:7

Муса – Исраилдың бөйөк пәйғәмбәре. Алла халыҡты Мысырҙан сығарған мәлдә лә, аҙаҡ сүл гиҙҙергәндә лә Исраил халҡының башында тора. Алла Муса аша халыҡҡа ҡанун бирә, һәм Исраил халҡы унда яҙылғандарҙы үтәргә тейеш була. Ҡанун Изге Яҙманың тәүге биш китабында (Тәүратта) бирелгән. Йәһүдтәр өсөн Муса һәр ваҡыт бөйөк иман уҡытыусыһы булып ҡала.

Сығыу 2:1-10; Ҡанун 18:18; 34:10; Маҫҫайос 17:3

Мысыр – Фәләстиндән көньяҡ-көнбайыштағы ил, унда боронғо еврейҙар дүрт йөҙ йыл йәшәгән. Мысырҙар ыҙалата башлағас, Раббы уларҙы иреккә алып сыға.

Башланмыш 46:5-7; 50:14; Сығыу 1:1; Ғәмәлдәр 7:34

Мәжүсиҙәр – Аллаға ғына табынған йәһүдтәрҙән айырмалы, һәр төрлө илаһтарға, ботһындарға ышанған халыҡтар. Тәржемәлә йәһүд булмаған халыҡтарға ҡарата йыш ҡына «ҡәүемдәр» һүҙе ҡулланыла.

Маҫҫайос 5:47; Ғәмәлдәр 6:5

Мәрхәмәт – Мөһим терминдарҙың береһе. Яңы Ғәһедтә был һүҙ «изгелек күрһәтеү» тигән мәғәнәне бирә: Алла изгелекте кешегә ниндәйҙер хеҙмәттәре өсөн түгел, ә Үҙенең ихтыяры менән бүләк итеп күрһәтә.

Лукас 1:30; Римдарға 5

Мәсих – Был һүҙҙең мәғәнәһе: «мәсехләнгән», йәғни «май һөртөлгән». Исраилда ҡаһин, пәйғәмбәр, батша билдәләгәндә, йәғни хеҙмәткә Алла Үҙе һайлап алған кешегә, зәйтүн майы һөртөү йолаһы булған. Яңы Ғәһедтә Ғайса Алла тарафынан мәсехләнгән Зат, Мәсих тип әйтелә. Алла пәйғәмбәрҙәр аша исраилдарға Үҙенең Мәсихен – Исраил халҡын ҡотҡарып, ерҙәге бар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итәсәк Батшаны ебәрергә вәғәҙәләй. Йәһүдтәр вәғәҙә ителгән Мәсих килер ҙә уларҙы римдар ҡулынан ҡотҡарыр, Исраилды элекке хәленә кире ҡайтарыр тип өмөтләнеп көтә. Әммә Ғайса Мәсих улар көткәндән күберәкте эшләй. Ул бар кешелекте гонаһ һәм үлем ҡоллоғонан ҡотҡара, Алла Уның аша кешеләр менән яңы, мәңгелек килешеү төҙөй.

ІІІ Батшалар 1:39; Ишағыяһ 9:1-7; Маҫҫайос 1:16; 26:63; Лукас 2:11; Яхъя 1:41

Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә инанып, Алла тарафынан гонаһтары ярлыҡанған, Мәсих юлынан барып, Уны Ҡотҡарыусыһы тип һанаған, өйрәтеүҙәренә, күрһәткән үрнәгенә тап килерлек итеп йәшәргә тырышҡан кеше.

Ғәмәлдәр 11:26; І Петрус 4:16

Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла – Яңы Ғәһедтәге хаттарҙа (бигерәк тә Паулустың хаттарында) «Мәсихтә» («Ғайса Мәсихтә», «Раббыла») тигән мөһим грек әйтеме йыш осрай. Был әйтемдән шул аңлашыла: Ғайса Мәсихкә инанғандар барыһы ла Уныҡы һәм уларҙың рухи тормошо Ғайса менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки Ул Үҙенең үлеме һәм терелеүе аша иманлылар менән Алла араһындағы мөнәсәбәтте тергеҙҙе. Һөҙөмтәлә, иманлылар Мәсихтә йәшәй һәм Уның йоғонтоһо даирәһендә эш итә.

ІІ Коринҫостарға 5:17, 19, 21; Галаттарға 3:28; І Яхъя 2:27

Ниневе – Ҡеүәтле һәм аяуһыҙ Ашшур батшалығының баш ҡалаһы. Бында Алла Юныс пәйғәмбәрҙе ебәрә. Ул гонаһҡа батҡан халыҡҡа, әгәр тәүбәгә килмәһә, юҡ итәсәге хаҡында хәбәр итергә тейеш була. Тиҙҙән ниневеләр тәүбә итә һәм Алла уларҙы ярлыҡай.

Юныс 1:2; 3:2-10; Нахум 1:8; Маҫҫайос 12:41

Нәзир – Шарап һәм башҡа иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, ҡырынмаҫҡа, сәсен алдырмаҫҡа, яҡын туғаны үлһә лә, кәүҙәһенә ҡағылмаҫҡа нәҙер әйткән, үҙен тулыһынса Алла хеҙмәтенә бағышлаған кеше. Биргән нәҙеренең ваҡыты тамамланғас, нәзир ҡорбан килтергән һәм Алла йортона инер алдынан сәсен ҡырған.

Иҫәп 6:2-21; Хакимдар 13:5, 7; Ғамос 2:11

Өлкән, берҙәмлек өлкәне – Инжилдә имандаштар берҙәмлегендә рухи етәксе эшен башҡарыусы «өлкән» тип аталған.

І Тимоҫеусҡа 5:17; Титусҡа 1:5-9

Пак; нәжес, бысраҡ – Муса ҡануны буйынса, исраилдар таҙа (хәләл) менән нәжесте (хәрәм) ентекләп айырырға тейеш була. Нәжес тип ҡайһы бер хайуандар, ҡоштар, балыҡтар, әйберҙәр һәм аҙыҡ төрҙәре һаналған. Махау сирле кеше, мәйеткә ҡағылыусы, күрем мәлендә һәм бала тыуҙыр ғандан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ бысраҡ тип табылған. Ундай кешеләр дини йолаларҙа ҡатнаша алмаған, уларға хатта пак кешеләргә ҡағылырға ла ярамаған. Ә инде бысраҡ булыуҙан ҡотолғас, яңынан таҙарыныр өсөн билдәле бер йолалар аша үтеү бурысы торған.

Левиҙәр 7:19; 10:10; 13:13; Иҫәп 19:17-19; Лукас 11:38-41; Римдарға 14:14

Пелештиҙәр – Сығышы билдәһеҙ булған халыҡ, боронғо ҡәнғәниҙәр еренә Кафтор (Крит) утрауынан килеп ултырған тип фараз ителә. Б.э.т. XІІ быуатта пелештиҙәр Ҡәнғәндең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы Газа, Ашҡылон, Ашдод, Ғаҫ ҡалаларын баҫып алған, Ғәҡрон ҡалаһына нигеҙ һалған. Улар Ҡәнғән ерендәге халыҡтан айырылып торған. Ҡайһы берҙә пелештиҙәрҙе «сөннәтһеҙҙәр» тип атағандар, сөнки улар Яҡын Көнсығыш халҡы өсөн хас булған был йоланы тотмаған. Пелештиҙәр Исраил халҡының дошманы һаналған һәм был ике халыҡ араһында һуғыштар йыш булған.

Хакимдар 3:3; 14:3; ІІ Батшалар 8:1

Понтиос Пилатос – Рим идарасыһы, Ғайса Мәсих язалап үлтерелгән мәлдәрҙә Йәһүҙә провинцияһына етәкселек иткән (б.э. 26–36 й.й.). Уға бөтә хакимлыҡ тармаҡтары буйһонған, уның раҫлауынан тыш бер ниндәй үлем язаһы ла сығарыла алмаған. Понтиос Пилатос менән йәһүд башлыҡтары араһында мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, әммә, болаларға юл ҡуймаҫ өсөн, йыш ҡына уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була.

Маҫҫайос 27:2; Ғәмәлдәр 13:28

Пәйғәмбәр – Алла тарафынан һайланып, Унан ҡабул иткән һүҙҙәрҙе халыҡҡа еткереү өсөн һайлап алынған кешеләр. Иҫке Ғәһедтә Ильяс кеүек тәүге пәйғәмбәрҙәр ҙә төрлө мөғжизәләр күрһәткән. Шемуил пәйғәмбәр хаким вазифаһын да башҡарған. Йермеяһ, Зөлкифел кеүек һуңыраҡ йәшәгән пәйғәмбәрҙәр Алла ебәргән иҫкәрмәләрҙе төштәрендә йә илаһи күренмештәр аша алған.

І Батшалар 3:20; 9:9; Йермеяһ 1:5; Ғәмәлдәр 13:1; 21:10; І Коринҫостарға 12:29

Раббы – Йәһүд телендәге «Йәһүә» һүҙе (Алланың Үҙ исеме, «бар булыу» ҡылымы менән бәйле) Иҫке Ғәһедтең әлеге баҫмаһында «Раббы» тип бирелә. «Йәһүә» исемен ҡысҡырып әйтергә ярамағанлыҡтан, тора-бара уның урынына «Адонай» (Хакимым/Хужам) һүҙен ҡуллана башлағандар. Грек телендә яҙылған Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә, «Йәһүә» һәм «Адонай» һүҙҙәре «Куриос» (Раббы, Хаким, Хужа) тип тәржемә ителгән, һәм ошо һүҙ Аллаға ҡарата ла, Ғайса Мәсихкә ҡарата ла ҡулланыла.

Сығыу 3:15; 6:2; Ҡанун 6:4; Маркус 5:18-20; І Коринҫостарға 15:58

Раббы көнө – Раббы хөкөм менән киләсәк көн. Яңы Ғәһедтә әйтелгәнсә, был көндө Алла Ғайса Мәсих аша тотош донъяны хөкөм итәсәк. Был көндө шулай уҡ «ҡиәмәт көнө» тип тә атайҙар.

Ишағыяһ 13:6, 9; Зөлкифел 13:5; Ғамос 5:18; Ғовадъяһ 1:15; Яхъя 11:24; Ғәмәлдәр 2:20

Рефалар – Исраилдар баҫып алғанға тиклем ҡәнғәниҙәр ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Ғанаҡтар һымаҡ уҡ, улар ҙа оҙон буйлы була.

Ҡанун 2:11, 20

Рим – Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгән осорға Рим ҡалаһы Урта диңгеҙ тирәһендәге күп илдәрҙе, шул иҫәптән Фәләстинде лә, үҙенә буйһондора һәм император етәкләгән ҙур дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Фәләстиндә римдар, буйһондоролған башҡа илдәрҙәге кеүек, үҙҙәренең ғәскәрен тота, күрһәтелгән һәр төрлө ҡаршылыҡ өсөн ҡаты язаға тарттыра. Шул уҡ ваҡытта берҙәм империяға ҡарау иҡтисадтың үҫешенә һәм төбәктәр араһында мәҙәни аралашыуға булышлыҡ итә.

Ғәмәлдәр 28:14-16; Римдарға 1:7

Саддукейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Юғары кәңәшмәнең күпселек ағзалары, баш ҡаһиндар һәм уларға яҡын кешеләр саддукей булған. Фарисейҙарҙан айырмалы рәүештә, улар үлеп терелеүгә, фәрештәләрҙең һәм яуыз рухтарҙың барлығына ышанмаған. Тәүратты, йәғни Муса пәйғәмбәрҙең биш китабын ғына Алла һүҙе итеп танығандар.

Лукас 20:27

Самария – Фәләстиндәге өлкә, Йәһүҙиәнән төньяҡта, Галилеянан көньяҡта урынлашҡан булған. Сөләймән батшаның вафатынан һуң Исраил төньяҡ батшалығын да Самария тип йөрөтәләр. Төньяҡ батшалыҡ тарҡалғандан һуң б.э.т. 722 йылда ул Ассирия (Ашшур) империяһына инә. Илдә тороп ҡалған йәһүдтәрҙе һәм мәжбүри күсереп ултыртылған халыҡты самариялылар тип атайҙар. Самария халҡы, йәһүдтәр кеүек үк, Муса ҡанунын тота, әммә Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, Геризим тауында табына.

ІІІ Батшалар 16:23-24; ІV Батшалар 17:24; Лукас 10:33-35; Яхъя 4:5-9, 19-24

Синай тауы – Синай ярымутрауындағы тау (хәҙерге Мысырҙа), ҡайһы берҙә Хорев тауы тип тә йөрөтәләр. Ошо тауҙа Алла Исраил халҡы менән килешеү төҙөй һәм Муса аша уларға ҡанун бирә. Ошонда Муса Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтарҙы ала.

Сығыу 19:1-25; ІІІ Батшалар 19:8-18; Галаттарға 4:24-25

Сион тауы – Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһе. Шуға күрә был атама йыш ҡына Йәрүсәлимдең үҙен, шулай уҡ шартлы рәүештә тәҡүә кешеләр Алла менән мәңге бергә йәшәр күктәге Йәрүсәлимде белдерә.

ІІ Батшалар 5:7; Ғивриҙәргә 12:22

Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡының образлы атамаһы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

Ишағыяһ 62:11-12; Яхъя 12:15

Содом һәм Ғамора – Алла Ҡәнғәндең был боронғо ҡалаларын кешеләрҙең әхлаҡһыҙлығы арҡаһында күктән ут яуҙырып юҡҡа сығара.

Башланмыш 19; Маҫҫайос 10:15

Сөләймән – Дауыттың улы, берләшкән Исраилдың һуңғы батшаһы (б.э.т. X быуат). Сөләймән үҙенең зирәклеге менән дан ала, һәм ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Исраил дәүләте сәскә атыу осорон кисерә. Сөләймән Йәрүсәлимдә тәүге Алла йортон төҙөй. Ғүмеренең ахырына ул ҡатындарының тәьҫире арҡаһында сит илаһтарға хеҙмәт итә башлай. Сөләймән исеменә Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер китаптары бәйле: Сөләймәндең хикмәттәре, Вәғәзсе китабы, Йырҙар йыры.

ІІ Батшалар 12:24; ІІІ Батшалар 4:29-34; 11:1-6; Маҫҫайос 6:29; 12:42

Сөннәткә ултыртыу – Ир баланың енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алыу. Был Алла менән Ибраһим араһында төҙөлгән килешеүҙең билдәһе булып торған һәм сөннәтле кешенең ғаиләһе менән Алла халҡына ҡарағанын, Алла тәғлимәтен тотҡанын аңлатҡан. Ибраһимға биргән бойороҡҡа ярашлы, һәр йәһүд малайы һигеҙенсе көнгә сөннәткә ултыртылған. Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа балаға исемде лә ошо көндә ҡушҡандар. Алланы танымаған халыҡтарҙы «сөннәтләнмәгән» тип йөрөткәндәр. Паулус үҙенең хаттарында, кешене ниндәйҙер халыҡҡа ҡарағанлыҡ түгел, ә Ғайса Мәсихкә булған иман ҡотҡара, тип билдәләй, шуға күрә Инжилдә сөннәткә ултыртыу йолаһы элекке әһәмиәтенә эйә түгел.

Башланмыш 17:9-27; Левиҙәр 12:3; Яхъя 7:22; Римдарға 4:9-12

Сөннәтһеҙ – Был һүҙ, ғәҙәттә, бүтән халыҡтарға ҡарата ҡулланылған. Алла юлында булмағандарҙы һүрәтләгәндә, Тәүратта «йөрәктәре сөннәтләнмәгән» кеүек һүҙбәйләнештәр ҙә осрай.

Левиҙәр 26:41; Хакимдар 14:3; Ғәмәлдәр 7:51; Римдарға 3:30

Табыныу ҡалҡыулығы – Ғәҙәттә ҡәнғәниҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу урынын аңлата. Уны уба түбәһенә ҡуя торған булғандар, әммә ҡайһы ваҡыт тарбаҡлы ағастар аҫтына йә үҙәндәргә лә урынлаштырғандар. Унда Ашераға бағышланған бағаналар торған, һәм халыҡ ошо алиһәгә ҡорбандар килтергән. Шунда уҡ ерҙең уңдырышлылығын яңыртыу маҡсаты менән зина ҡылғандар. Ундай ғәмәлдәрҙе өнәмәгәнен Раббы Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша еткергән. І Батшаларҙың 9-сы бүлегенән күренеүенсә, был термин ҡайһы берҙә исраилдарҙың Аллаға ҡорбан килтергән урындары өсөн дә ҡулланылған.

Левиҙәр 26:30; ІІІ Батшалар 3:2-4; ІV Батшалар 23:1-28; Йермеяһ 7:31

Тоғро мөхәббәт – Тәүратта йәһүдтәрҙең «хесед», йәғни «тоғро мөхәббәт» һүҙе өсөн ҡулланыла: Алла кешеләргә игелекле, рәхимле, халҡы менән төҙөгән килешеүгә тоғро.

Сығыу 15:13; Зәбүр 135

Туплам – Сүллек буйлап гиҙгәндә Исраилдың бөтә ун ике ырыуы ла, сатырҙар ҡороп, бер аҙ ваҡытҡа туҡталған урын.

Сығыу 14:2; Левиҙәр 10:4

Тәҡүәлек, тәҡүә булыу –

1. Аллаға тоғролоҡ һаҡлап, Уның һүҙе буйынса йәшәүҙе аңлата.

Башланмыш 6:9; Зәбүр 62:11; Хикмәттәр 10:20; Һошеяғ 12:10; Маҫҫайос 23:28; Римдарға 6:13

2. Яңы Ғәһедтә, айырыуса Паулустың хаттарынан күренеүенсә, Ғайса Мәсихкә ышанған кешенең Алла менән дөрөҫ мөнәсәбәттә булыуы. Был мөнәсәбәт Алланың кешене аҡлауы аша тыуа. Тәҡүәлек, хаҡлыҡ, хаҡ булыу, аҡлау тигән һүҙҙәрҙең тамыры грек телендә бер үк.

Римдарға 4:3, 5; 10:10; ІІ Коринҫостарға 5:21

Ҡарарға: Аҡлау, Хаҡлыҡ.

Тәүбә итеү – Кеше гонаһлы тормош алып барыуын һәм Алла теләгенә тап килмәгәнсә йәшәүен аңлай һәм Алланан үҙенең гонаһтарын ярлыҡауын һорай. Артабан, бүтәнсә гонаһ ҡылмаҫҡа ныҡлы ҡарар ҡылып, Алла ихтыярына буйһоноп йәшәй.

Әйүп 42:6; Йермеяһ 31:19; Юныс 3:5; Маҫҫайос 3:8; Лукас 18:13; ІІ Тимоҫеусҡа 2:24-26

Ураҙа тотоу – Алла ризалығын алыу өсөн күпмелер ваҡытҡа ризыҡланыуҙан баш тартыу. Маҡсаты: Аллаға буйһонғанлыҡты күрһәтеү, бәлә килгәндә ҡайғырыуҙы белдереү. Ул көндәрҙә Алланан мәрхәмәт һәм ярҙам һорап доға ҡылғандар. Пәйғәмбәрҙәр, ихлас тотолған ураҙа кешеләргә шәфҡәтлелек өҫтәй, тигәндәр. Ҡайһы бер көндәрҙә, мәҫәлән, йыл да билдәләнгән гонаһтарҙан пакланыу көнөндә, ураҙа бөтә йәһүдтәргә мотлаҡ булған. Был көндө бөтә йәһүдтәр ҙә Алланан гонаһтарын ярлыҡауҙы һораған.

Хакимдар 20:26; І Батшалар 7:6; Эстер 4:16; Ишағыяһ 58:3-14; Маҫҫайос 6:16; Лукас 18:12

Урим һәм туммим – Баш ҡаһиндың түшлегендә һаҡланған таштар. Шулар ярҙамында йәрәбә һалып, Алланың ихтыярын белгәндәр, тип фаразлана.

Сығыу 28:30; Левиҙәр 8:8

Үлеләр донъяһы – Тәүрат яҙылған замандарҙа, үлгәндән һуң кешенең йәне ер аҫтында урынлашҡан үлеләр донъяһына күсә, тип һанағандар. Ләкин ул бөгөнгө дин ғилемендәге «тамуҡ» төшөнсәһенә тап килмәй. Унда күскән кешенең хәле төштәге кеүек: ул бер ғәмәлгә лә һәләтле түгел. Яҡынса б.э.т. ІІІ быуаттарҙа йәһүдтәр үлгән кешенең йәненә ерҙәге тормошо өсөн иҫәпхисап тоторға тура килеүенә ышанған. Унда гонаһлыларҙы – яза, ә тәҡүәләрҙе әжер һәм фатиха көткән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең үлемде еңеүе үлеләр донъяһына ла ҡағыла.

Әйүп 7:9; Ғәмәлдәр 2:26-27, 31; Асылыш 20:13

Фарисейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Улар дини ҡағиҙәләрҙе бик ентекле үтәгән. Саддукейҙарҙан айырмалы, фарисейҙар кешенең ҡиәмәт көнөндә үленән терелеренә ышанған. Улар йоланың таҙалығына ҙур иғтибар биргән, халыҡ араһында абруйлы булған, үҙҙәренең дини һәм ҡырыҫ холоҡло булыуҙары менән ғорурланған. Дини йолаларҙы теүәл тотмағандарға түбәнһетеп ҡарағандар.

Маҫҫайос 5:20; 9:10-11; Лукас 18:11; Ғәмәлдәр 23:6-9; 26:5

Фарсы – Вавилон (Бабил) батшалығы тарҡалғандан һуң (б.э.т. 539 йылда), шул ерҙәрҙә үҫеп-көсәйеп киткән империя. Ул, Исраилды ла кертеп, Грециянан алып Мысырға һәм Үҙәк Азияға тиклем барлыҡ ерҙәрҙе яулап алған. Ҡайһы ваҡыт уны Мадай-Фарсы (Мидия-Фарсы) империяһы тип атағандар, сөнки Мадай өлкәһе б.э.т. 550 йылда Фарсы империяһы эсенә ингән. Фарсы ҡанундары иһә «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип аталған.

Эстер 1:19; Даниил 6:8

Фатихалау, фатиха биреү – Кемгәлер яҡшылыҡ теләү. Алла Үҙ ирке менән именлек, күп һанлы нәҫел, ғүмер бүләк итеп фатихаһын бирә. Ә кемдер доғаларында Алланан икенсе кеше өсөн игелек, мәрхәмәт һорай. Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп фатиха һүҙҙәрендә улдарына бәхетле киләсәк юрай.

Башланмыш 1:22, 28; Ҡанун 28:1-14; Лукас 6:27-28; 24:50; Римдарға 12:14; 15:29

Фирғәүен – Боронғо Мысыр батшаларын шулай атағандар.

Фәрештә – Иҫке Ғәһед яҙмаларында «фәрештә» һүҙе «Алла илсеһе» тигәнде аңлата. Улар Аллаға хеҙмәт итә һәм Алла ҡушыуы буйынса кешеләргә ярҙам күрһәтә, Алла ихтыярын еткерә. Әһәмиәтле һаналған фәрештәләр Изге Яҙмала исемдәре менән йөрөтөлә – Михаил, Ябраил.

Башланмыш 16:7-11; 22:11-12; Лукас 1:8-20; Ғивриҙәргә 1:13-14

Хаҡлыҡ – Аллаға ҡарата әйтелгәндә, Уның һәр ваҡыт хаҡ, ғәҙел, тоғро булыуы һәм кешеләр өсөн әүҙем ҡотҡарыу эшмәкәрлеге күҙ уңында тотола. Ишағыяһ 51:4-8; Римдарға 3:25-26;

ІІ Петрус 1:1

Ҡарарға: Аҡлау, Тәҡүәлек.

Халдейҙар – Вавилон (Бабил) батшалығында йәшәгән һәм күпмелер ваҡыт дауамында хакимлыҡты үҙ ҡулында тотҡан халыҡтарҙың береһе. Иҫке Ғәһедтә был һүҙ йыш ҡына бөтә Бабил халҡының атамаһы булараҡ ҡулланыла.

ІV Батшалар 24:2-13; Йермеяһ 24:5; 25:12; 51:24

Хермон – Исраилдың төньяҡ өлөшөндәге иң бейек тау.

Ҡанун 3:8-9; 4:48; Зәбүр 41:7; 88:13; 132:3

Хорев – Ҡарарға: Синай.

Сығыу 3:1

Хуш еҫле майҙар – Ағастарҙан йыйып алған ыҫмала-һумалаларҙы Аллаға ҡорбан рәүешендә Алла йортонда хуш еҫ төтәтеү усағында төтәҫләгәндәр.

Левиҙәр 16:12-13; Иҫәп 4:16

Һалым йыйыусы – Фәләстиндә Рим империяһы ҡаҙнаһына һалым йыйған кеше, урындағы халыҡ араһынан батша хеҙмәте өсөн һайлап алынған түрә. Йәһүдтәр һалым йыйыусыларҙы мәжүси Рим башлыҡтары менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн күрә алмаған (бындай хеҙмәттәшлек йәһүд ҡанунына ҡапма-ҡаршы килгән). Бынан тыш, һалым йыйыусылар әленән-әле халыҡтан аҡса йыйып торған. Тейешлеһен башлыҡтарына биргәс, ҡалғанын үҙҙәренә алып ҡалғандар. Әммә, «һалым йыйыусы» һүҙе «гонаһлы» менән бер булһа ла, Ғайса Мәсих уларҙы ла айырмай ҡабул иткән.

Маҫҫайос 5:46; Лукас 5:27; 18:10-14; 19:1-10

Һарун – Мусаның өлкән ағаһы, сығышы менән Леви ырыуынан. Исраилдарға Муса аша ҡанун биргән ваҡытта, Алла Һарунды баш ҡаһин итеп билдәләй. Бынан һуң тик уның нәҫеле генә ҡаһин булһын, тип бойора.

Сығыу 6:20; 29:29; Ғивриҙәргә 5:4; 7:11

Һируд –

1. Бөйөк Һируд: б.э.т. 37–4 йылдарҙа бөтә Фәләстин ере өҫтөнән идара иткән Йәһүҙиә батшаһы. Ғайса Мәсих шул осорҙа тыуған.

Маҫҫайос 2:1-16; Лукас 1:5

2. Һируд Антипас, Бөйөк Һирудтың улы. Б.э.т. 4 йылдан башлап, б.э. 39 йылына тиклем Галилея өлкәһенең идарасыһы.

Лукас 23:7-12

3. Һируд Агриппас І, Бөйөк Һирудтың ейәне. Б.э. 41–44 йылдарында Фәләстин ерендәге бер нисә өлкәнең идарасыһы. Тарихҡа ул мәсихселәрҙе эҙәрлекләүсе булараҡ та инеп ҡалған.

Ғәмәлдәр 12:1-4, 20-23

4. Агриппас ІІ, Һируд Агриппас І улы. Б.э. 70-се йылдарына тиклем Фәләстиндең төрлө өлкәләре менән идара иткәндән һуң, Римға китә. Илсе Паулус уның алдында сығыш яһай.

Ғәмәлдәр 25:23–26:32

Һөйөнөслө Хәбәр – Алланың кешеләргә Ғайса Мәсих аша гонаһтан, мәңгелек үлемдән ҡотолоу мөмкинлеген биреүе тураһындағы хәбәре. Уның ергә киләсәген Алла пәйғәмбәрҙәр арҡылы Иҫке Ғәһед дәүерендә үк белдергән.

Ишағыяһ 52:7; 61:1; Маҫҫайос 4:23; Лукас 1:26-38; 2:10

Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ – Ямғыр һыуын йыйыу өсөн яһалған соҡор. Ундай ҡоҙоҡтарҙы ҙур соҡор ҡаҙып, төбөнә һәм тирә-яғына таш түшәп, иҙмә менән һылап яһағандар йә ҡаяны соҡоп эшләгәндәр. Ҡоҙоҡ ауыҙын тар итеп ҡалдырып, уны таш плитә менән ябып ҡуйғандар.

Сығыу 21:33; Левиҙәр 11:36; Лукас 14:5

Һыуға сумдырыу йолаһы – Иң мөһим дини йолаларҙың береһе, ул кешенең пакланыуын һәм Аллаға бағышланыуын аңлата. Инжилдә был йоланың ике төрө бирелә. Тәүҙә Яхъя пәйғәмбәр гонаһтарынан тәүбә итергә һәм Алла ихтыярын үтәргә теләгән кешеләрҙе һыуға сумдыра. Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүенән һуң һыуға сумдырыу тәрәнерәк мәғәнә ала: кеше элекке гонаһлы тормошонан баш тарта, үлгәндәй була, әммә Мәсих аша яңы тормош өсөн терелә. Бындай йоланы үтәгәндән һуң Изге Рух ҡабул иткәндәр.

Маркус 1:5, 7-12; Ғәмәлдәр 10:47-48; Колоссайҙарға 2:12

Шәмбе көн – Аллаға бағышланған ял итеү көнө. Алла донъялыҡты булдырғанда етенсе көндө барлыҡ эштәрен туҡтатып торған, шуға күрә, Муса ҡануны буйынса, аҙнаның етенсе көнө ял итеү көнө итеп билдәләнгән. Был көндө эшләргә ярамаған.

Башланмыш 2:2-3; Сығыу 16:23; 20:8-11; Левиҙәр 16:31; Маҫҫайос 12:1-13; Лукас 14:5

Эдом –

1. Исхаҡ пәйғәмбәрҙең улы Ғаяздың икенсе исеме.

2. Ғаяз тоҡомо, йәғни эдомдар йәшәгән, Үле диңгеҙҙән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ил.

Башланмыш 25:24-25, 29-30; Иҫәп 20:14

Эфес – Кесе Азия яры буйында урынлашҡан боронғо ҙур ҡала. Рим хакимлығы ваҡытында Асия өлкәһенең баш ҡалаһы булып китә. Эфес Рим империяһының мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе була, Артемида ҡорамы менән дан тота. Унда күберәген гректар йәшәй, Ғайсаға инанған йәһүдтәр ҙә байтаҡ була.

Ғәмәлдәр 18:19-21, 19:28; Асылыш 1:11

Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

Сығыу 28:6; Левиҙәр 8:7; І Батшалар 2:18

Әҙәм Улы – Йәһүд телендә был һүҙ «кеше» тигән мәғәнәгә эйә. Даниил пәйғәмбәр төшөндә болоттарҙа килгән затты күрә. Ул зат кеше кеүек була, шуға күрә Даниил уны әҙәм улы тип атай. Төшөндә Алла тарафынан әҙәм улына бөтә хакимиәт, шөһрәт бирелеүе, уның хакимлығының ҡаҡшамаҫ һәм мәңгелек буласағы хаҡында әйтелә. Яңы Ғәһед китаптарынан билдәле булыуынса, Ғайса Мәсих ошо исемде Үҙенә ҡарата ҡуллана.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 8:20; 19:28; Маркус 2:10

Юғары кәңәшмә – Етмеш кешенән (ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм бүтән мөһим кешеләр) торған. Унда дини генә түгел, башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралған. Был кәңәшмә римдар алдында йәһүд халҡының вәкиле булған һәм юғары хөкөмсө ролен уйнаған. Яңы Ғәһед дәүерендә Юғары кәңәшмәнең мөһим ҡарарҙары Рим хакимиәте тарафынан раҫланырға тейеш булған.

Маҫҫайос 26:59; Яхъя 18:31

Яңы килешеү – Алланың кешеләр менән Ғайса аша төҙөгән килешеүе. Еврей халҡы менән төҙөлгән иҫке килешеүҙән айырмалы, ул бөтөн кешелек менән төҙөлгән, шуға күрә Ғайса Мәсихкә инанған һәр кем, был килешеүгә ҡушыла ала.

Йермеяһ 31:31-32; Зөлкифел 34:25; Маҫҫайос 26:28; Ғивриҙәргә 8:8

Яу арбаһы – Һуғыш яланында, ә ҡайһы ваҡыт йөк ташыу өсөн ҡулланылған ике тәгәрмәсле арба.

Башланмыш 46:29; І Батшалар 8:11; Ғәмәлдәр 8:28

Яуыз рух, ен – Иблискә хеҙмәт иткән, уның ихтыярын үтәгән рухи зат. Тәүге мәлдәрҙә уларҙың әүҙемлегенән бик ҡурҡҡандар, сөнки ен, әйтәйек, берәйһенең эсенә инеп, уны тулыһынса үҙ иркенә буйһондороп тота алған. Әммә Алла ҡөҙрәте менән Ғайса Мәсих кешеләрҙе ендәрҙән ҡотҡарған, был һәләтте илселәренә лә биргән.

І Батшалар 16:14, Лукас 11:19; Ғәмәлдәр 19:15-16; І Коринҫостарға 10:20-21

Шәжәрә

Шәжәрә

Исемдәрҙең бирелеше

Исемдәрҙең бирелеше

Тәржемәлә кеше исемдәре, ер-һыу, урындағы халыҡ атамалары йәһүд һәм грек телдәренең башланғыс формаларына яҡынайтып бирелде. Был формалар ҡайһы берҙә рус телендәге ғәҙәти исемдәрҙән айырыла. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе биреү принциптарын инештә ҡарағыҙ.

Кеше исемдәре

Башҡортса | Русса
Бараббас | Варавва
Барнабас | Варнава
Баҫ-Шевағ | Вирсавия
Билғам | Валаам
Бинйәмин | Вениамин
Боғаз | Вооз
Бәғел | Ваал
Гидғон | Гедеон
Голиаҫ | Голиаф
Ғайса | Иисус
Ғамос | Амос
Ғаяз | Исав
Ғиммануил | Еммануил
Ғовадъяһ | Авдий
Ғөзәйер | Ездра
Ғуззияһ | Озия
Ғәли | Илий
Дауыт | Давид
Зөлкифел | Иезекииль
Зәкәрьяһ | Захария
Ибрам | Аврам
Ибраһим | Авраам
Ильяс | Илия
Ильясиғин | Елисей
Исмәғил | Измаил
Исхаҡ | Исаак
Ифтах | Иеффай
Ишағыяһ | Исаия
Ишай | Иессей
Йермеяһ | Иеремия
Йеһошафат | Иосафат
Йонаҫан | Ионафан
Йошияһ | Иосия
Йушағ Нун улы | Иисус сын Навина
Йәһүҙә | Иуда
Кефас | Кифа
Ҡабил | Каин
Лукас | Лука
Магдалалы | Мәрйәм
Мария | Магдалина
Маркус | Марк
Марта | Марфа
Маҫҫайос | Матфей
Менашше | Манассия
Мирйәм | Мариам
Муса | Моисей
Мәлки-Садиҡ | Мелхиседек
Мәрйәм | Мария
Мәсих | Христос, Мессия
Нахум | Наум
Нафтали | Неффалим
Нөхәмияһ | Неемия
Нух | Ной
Паулус | Павел
Петрус | Петр
Рабиға | Ревекка
Рехавғам | Ровоам
Рәүвән | Рувим
Рәхилә | Рахиль
Санхерив | Сеннахирим
Сара | Сарра
Сарая | Сара
Сефанъяһ | Софония
Сөләймән | Соломон
Тиглат-Пиләсәр | Феглаффелласар
Тимоҫеус | Тимофей
Титус | Тит
Томас | Фома
Хаваҡҡуҡ | Аввакум
Хаггай | Аггей
Ханох | Енох
Хизкияһ | Езекия
Хәжәр | Агарь
Һабил | Авель
Һарун | Аарон
Һауа | Ева
Һируд | Ирод
Һошеяғ | Осия
Шимшон | Самсон
Шаул | Савл
Шемуил | Самуил
Шимғон | Симеон, Симон
Әйүп | Иов
Әлғазар | Лазарь
Әлисабет | Елизавета
Әндриас | Андрей
Әфраим | Ефрем
Юныс | Иона
Ябраил | Гавриил
Яҡуп | Иаков
Яхъя | Иоанн

Ер-һыу атамалары

Башҡортса | Русса
Ашдод | Азот
Ашшур | Ассирия
Бабил | Вавилон
Беер-Шәвәғ | Вирсавия
Бейт-Ил | Вефиль
Бейт-Ләхәм | Вифлеем
Бейт-Сайда | Вифсаида
Бейт-Фаге | Виффагия
Бейт-Әниә | Вифания
Галилея күле | Галилейское море
Геҫшемани | Гефсимания
Голгоҫа | Голгофа
Ғаммон | Аммон
Ғамора | Гоморра
Ғедән баҡсаһы | Едемский сад
Ғивғон | Гаваон
Ғивриҙәр | Евреи
Ғәмәлектәр | Амаликитяне
Ғәрәбстан | Аравия
Зәйтүн тауы | Елеонская гора (Масличная гора)
Йәрүсәлим | Иерусалим
Йәһүҙиә | Иудея (область Римской империи)
Йәһүҙә | Иудея (Южное царство в Ветхом Завете)
Ҡәнғән | Ханаан
Мидйән | Мадиам
Мысыр | Египет
Пелештиҙәр | Филистимляне
Сарефаҫ | Сарепта
Тессалонике | Фессалоника
Ун Ҡала | Десятиградие
Әмөриҙәр | Аморреи
Шило | Силом
Шәхәм | Сихем
Эфес | Ефес
Әфраҫа | Ефрафа
Яфо | Иоппия

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Ауырлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Талант   36 кг | Талант   35–40 кг
Мина   0,6 кг | Литра (ҡаҙаҡ)   327 г
Шекел   12 г |
Беҡа   6 г |
Гера   0,6 г |
1 талант = 60 мина = 3000 шекел = 6000 беҡа = 60000 гера |

Шыйыҡлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Бат (мискә)   40 л
Бат   22 л | Метретес (үлсәм)   40 л
Һин   3,5 л |
Лог   0,3 л |
1 хомер = 10 бат = 60 һин = 720 лог |

Ашлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Кор (тоҡ)   400 л
Эфа   22 л | Сатон (ҡапсыҡ)   13 л
Сеа   7,3 л | Хойникс   1 л
Ғомер   2,2 л |
Кав   1,2 л |
11 хомер = 10 эфа = 30 сеф = 100 ғомер = 180 кав |
Кор   220 л |

Оҙонлоҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Терһәк   45 см | Сажин   1,85 м
Ҡарыш   22,5 см | 1 стадия = 100 сажин   185 м
Ус аяһы   7,5 см | Шәмбе юлы арауығы   1 км (саҡрым)
Бармаҡ   1,9 см |
1 терһәк = 2 ҡарыш = 6 ус аяһы = 24 бармаҡ |
Оҙон терһәк (Зөл 40:5)   52,5 см Үлсәү таяғы   3,15 м (6 оҙон терһәк) |

Аҡса берәмектәре

Аҡса берәмектәре

Боронғо Исраилда тауар хаҡын көмөш һәм алтын менән баһалағандар, уларҙы шекелдәрҙә, мина һәм таланттарҙа үлсәгәндәр. Тәңкәләр б.э.т. VI быуатта ғына әйләнешкә ингән. Яңы Ғәһед заманында өс илдең: Фәләстиндең, Греция һәм Римдың аҡсалары әйләнештә йөрөгән. Тәңкәләрҙе алтын, көмөш, баҡыр, аҡ ҡурғаш ҡушылған баҡыр иретмәһенән йәки еҙҙән һуҡҡандар.

Йәһүдтәрҙә | Гректарҙа | Римдарҙа
2 лептон | | 1 кодрант
| | 1 ассарион (баҡыр тәңкә) = 4 кодрант
| 1 драхма (көмөш тәңкә) | 1 динар (эшсенең бер көнлөк эш хаҡы) = 16 ассарион = 64 кодрант
1 шекел | 1 статир | 4 динар
25 шекел | 1 мна | 100 динар
| 1 талант = 60 мна | 6000 динар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Ленинград кодексы (Codex Leningradensis), Иҫке Ғәһедтең масорет тексы боронғо йәһүд телендә, яҡынса б.э. 1000 йылы. Юныс пәйғәмбәр китабынан.

Боронғо йәһүд телендәге Ҡумран ҡулъяҙмаларының береһе, яҡынса б.э.т. 100 йыл. Ишағыяһ пәйғәмбәр китабынан.

Септуагинта, Иҫке Ғәһедтең боронғо грек телендәге тәржемәһе, яҡынса б.э. 200 йылындағы ҡулъяҙма. Нун улы Йушағ китабынан.

Папирус 52, Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 125 йылы. Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Синай кодексы (Codex Sinaiticus), Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 340 йылы. Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Дүрт Һөйөнөслө Хәбәр ғәрәп телендә, б.э. 1335 йылы.

Географик карталар

Географик карталар

1. Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

2. Боронғо донья

3. Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

4. Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

5. Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

6. Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

7. Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

8. Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

9. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

10. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

11. Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

12. Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

13. Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

14. Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

Боронғо донья

Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Table of Contents

Изге Яҙма: Әйүп

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Әйүп

- Инеш һүҙ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42

Ҡушымталар
Һүҙлек

Аҡлау
Аҡһаҡал
Алашар
Алла
Алла Батшалығы
Алла бәрәсе
Алла йорто, ҡорам
Алла Улы
Арам
Арами теле
Арҡысаҡ
Асия өлкәһе
Асылыш
Ата
Ашера
Ашшур
Бабил
Байрамдар
Баҡыр диңгеҙ
Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин
Бәғел
Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул
Галилея
Гонаһ
Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу
Гонаһтарҙан пакланыу көнө
Грек теле
Ғанаҡтар
Ғаштароҫ
Ғибәҙәтхана
Ғиври (еврей)
Ғилғәд
Ғедән баҡсаһы
Дан, шөһрәт
Дауыт
Дауыт ҡалаһы
Дауыт Улы
Доға ҡылыу
Зәбүр
Зәйтүн
Зәйтүн майы
Зәйтүн тауы
Иблис
Ибрам/Ибраһим
Изге икмәк
Изге Рух
Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры
Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед
Изге, мөҡәддәс
Илсе
Иман
Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек
Инжил (Яңы Ғәһед)
Исраил
Иҫке Ғәһед
Йөҙөм ағасы
Йөҙөм һыҡҡыс
Йәриә
Йәрүсәлим
Йәһүд теле
Йәһүҙә
Йәһәннәм
Кемош
Килешеү
Килешеү һандығы
Кируб
Күренмеш
Ҡамышлы диңгеҙ
Ҡанун
Ҡанун белгесе
Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы
Ҡаһин
Ҡорбан усағы
Ҡорбандар һәм саҙаҡалар
Ҡорбан, ҡорбан килтереү
Ҡотҡарыусы
Ҡулдарҙы ҡуйыу
Ҡәнғән
Ладан
Левиҙәр
Ливан
Мадай
Майағас
Майҙә
Махау, йоғошло тире ауырыуы
Мидйән
Мирра
Моав
Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө
Мөләх
Муса
Мысыр
Мәжүсиҙәр
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихсе
Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла
Ниневе
Нәзир
Өлкән, берҙәмлек өлкәне
Пак; нәжес, бысраҡ
Пелештиҙәр
Понтиос Пилатос
Пәйғәмбәр
Раббы
Раббы көнө
Рефалар
Рим
Саддукейҙар
Самария
Синай тауы
Сион тауы
Сион-ҡыҙ
Содом һәм Ғамора
Сөләймән
Сөннәткә ултыртыу
Сөннәтһеҙ
Табыныу ҡалҡыулығы
Тоғро мөхәббәт
Туплам
Тәҡүәлек, тәҡүә булыу
Тәүбә итеү
Ураҙа тотоу
Урим һәм туммим
Үлеләр донъяһы
Фарисейҙар
Фарсы
Фатихалау, фатиха биреү
Фирғәүен
Фәрештә
Хаҡлыҡ
Халдейҙар
Хермон
Хорев
Хуш еҫле майҙар
Һалым йыйыусы
Һарун
Һируд
Һөйөнөслө Хәбәр
Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ
Һыуға сумдырыу йолаһы
Шәмбе көн
Эдом
Эфес
Эфод
Әҙәм Улы
Юғары кәңәшмә
Яңы килешеү
Яу арбаһы
Яуыз рух, ен
Шәжәрә
Исемдәрҙең бирелеше
Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре
Аҡса берәмектәре
Боронғо ҡулъяҙмалар

Географик карталар

- Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)
- Боронғо донья
- Мысырҙан - Ҡәнғәнгә
- Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин
- Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары
- Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары
- Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы
- Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин
- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

- Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

- Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)